BİRİNCİ FEN · İKİNCİ BÂB · DÖRDÜNCÜ FASIL · Dördüncü Madde
Dördüncü Madde
Jüpiter yıldızının hızını, doğru hareketini (istikãmet), yavaşlamasını
(butû’), duraklamasını (ikãmet), geriye dönüşünü (ric’at); bütün bunlar
sebebiyle “şaşkın” görünmesini (hayret), güneşle olan bağlantılarını (irtibat)
ve yakınlıklarını (ihtirâk) [493] bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki astronomi bilginleri şöyle demişlerdir: Jüpiter
yıldızının hareketlerinde görülen hızlanma, yavaşlama, düz gitme,
duraklama ve geri dönme gibi görülen “şaşırmışlık” (hayret) ifade eden
değişken hallerin açıklaması şudur ki; Bu yıldız, Episikl feleğinin en
yükseğine çıktığı vakit, kendi merkezî hareketi, Episikl’in merkezî
hareketine burçların doğuşu üzere uygun gelmesiyle yıldız, hızlı hareket
ediyor görünür. Yıldız Episikl’e bir miktar meyledince düz hareketli
(müstakîmü’l-hareke) olur. Yıldız Episikl’e iniş yönünde aracılık etse,
yavaş hareketli (batî’u’l- hareke) görünür. Çünkü yıldızın kendi merkezi o
sırada iniştedir ve hareketi görünmez olur.
Jüpiter, Episikl’e yakın olunca; kendi merkezinin burçlar feleğine ters
olan hareketi, Episikl feleğin merkezinin taşıyıcı hareketiyle, arka arkaya
sıralı (ale’t-tevâlî) olan hareketine denk olup iki hareket birbirine karşılıklı
gelip (gidiş yönleri itibâriyle) zıt olduklarından, Jüpiter durur gibi görünür.
Jüpiter Episikl’de olunca; kendi merkezî hareketi, Episikl’in merkezinin
hareketinden fazla olup yıldız geri dönüyor görünür. Yıldızın geri dönüşü
tamam olup iki hareket yine denk olduğunda, iki hareket ikinci defa sabit
(mukîm) görünür. Durur gibi göründükten sonra tekrar, yavaş hareket
ediyor gibi görünür. Çünkü yıldızın kendi merkezi yukarı yükselince
hareketi görünmez olur. Ve o takdirde sadece Episikl feleğin merkezinin
hareketi görünür.
Bu aşamalardan sonra Jüpiter’in yavaş hareketi tekrar düz olur ve onun
hızlı hareket ettiği görülür. Halbuki bu yıldız da, devrini kendi Episikl’i
içinde ihtilafsız tamamlar. Çünkü yıldızların ve feleklerin hareketleri kendi
küreleri etrafında ve yörüngeleri dahilinde cereyan eder; bu itibarla hepsi
birbirine benzer ve hareketleri düzgündür. Jüpiter’in geri dönüşünden
önceki durağına; ilk makãm, sonrakine ise; ikinci makãm (makãm-ı sânî)
denir. Jüpiter yıldızının geriye dönüşü dört ay, düz hareketi ise sekiz ay
dokuz gün sürer.
Bu yıldızın eğimli küresi, [494] güney ve kuzey cihetine burçlar kuşağından
birer buçuk derece meyilli olduğu sırada; Episikl’in de görünen apoje ve
görünen perije söz konusu eğimli küreden bazen güney cihetine ve bazen de
kuzey tarafına meyilli olup aralarında iki buçuk derece enlem farkı
bulunduğundan Jüpiter seyrinde şaşırmış gibi görünüp “şaşkın” diye
isimlendirilmiştir.
Jüpiter’e, dünyayı aydınlatan güneşe nispetle, ârız olan bağlantı ve
yaklaşmanın açıklaması budur ki; Satürn’de olduğu gibi, Jüpiter’in de
daima Episikl feleğinin ortasından kendi cisminin merkezinin uzaklığı
gibidir. Jüpiter’in Episikl feleğin yeröte, apoje noktasında bulunduğu sırada,
daima güneşle aynı hizada bulunur. Çünkü, Güneş merkezi Episikl feleğin
merkezinden uzaklaştıkça, Episikl feleğin orta zirvesinden Jüpiter’in
merkezi de güneşin uzaklığı kadar, uzaklaşmış olur. Güneş, Episikl feleğin
merkezine karşı gelince, Jüpiter de Episikl feleğin Yerberi (hadîd-i
tedvîr)ine inmiş bulunur. Şu halde Jüpiter’in nurlu güneşle olan yakınlığı ve
uzaklığı, daima Episikl feleğin zirvesinde bulunduğu halde meydana
gelmektedir. Güneşle karşı karşıya durması ise, Episikl feleğinin Yerberide
iken meydana gelmektedir. Şu halde; Jüpiter’in (bir dolanım süresi içinde)
güneşe iki kere yaklaşması [44/a] arasında geçen zaman, bir sene otuz üç
gündür.