BİRİNCİ FEN · İKİNCİ BÂB · BEŞİNCİ FASIL · Dördüncü Madde
Dördüncü Madde
Mars yıldızının hızını, istikãmetini, yavaş seyrini, duraklamasını, geri
dönüşünü, kararsızlığını; Güneş ile olan irtibatını ve yakınlığını bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki astronomi bilginleri şöyle demişlerdir: (Diğer
gezegenlerde olduğu gibi) Mars yıldızına da bazen sür’atli seyretme, bazen
düz gitme, bazen yavaşlama, bazen duraklama, bazen geriye dönme ve
bazen de seyrinde kararsız görünme gibi hallerin ârız olduğu görülür. Bu
hallerin açıklaması şudur ki; yıldız, kendi Episikl’i üzerinde bulununca;
kendi merkezî hareketi, Episikl’in merkezî hareketine burçların doğuşu
üzere uygunluk göstermesi ve birlikte hareket etmesiyle yıldız hızlı hareket
ediyor gibi görünür.
Yıldız, Episikl tarafına bir miktar meylederse, o zaman istikãmet üzere
hareket ettiği görülür. Yıldız, Episikl’in aşağısına iniş sırasında yaklaşırsa,
yavaş hareket ediyor gibi görünür. Çünkü o zaman yıldızın kendi merkezi
iniş halinde olduğundan, hareketi görünmez olup sadece Episikl’in hareketi
görünür. Yıldız, Episikl’in aşağı noktasına iyice yakın olunca; kendi
merkezinin Episikl’inin sürekli hareketinin zıddı ile merkezinin taşıyıcısının
peşpeşe olan hareketi denk gelip iki hareket birbirine karşı ve zıt olmakla
yıldız duruyor görünür. Yıldız, Episikl’in alt kısmına tamamen indiğinde;
kendi merkezî hareketi, Episikl’in merkezî [45/b] hareketinden fazla olur.
Bu takdirde yıldız geri dönüyor gibi görünür. Yıldızın dönüşü tamam olup
da, iki hareket tekrar eşit olunca; bu sefer ikinci defa duruyor gibi görünür.
İşte bu ikinci kez duruyor gibi görünmesinden sonra, tekrar yavaş hareket
ediyor gibi görünür.
Çünkü yıldızın kendi merkezi, Episikl’in yeröte noktasına yükselmiş
olduğundan, hareketi yine görünmez olup sadece Episikl’in merkezinin
hareketi görünür. Ve bu yavaşlamadan sonra tekrar istikãmet üzere ve
sür’atli hareket ediyor gibi görünür.
Halbuki bu yıldız da, kendi Episikl’i içinde, şeksiz şüphesiz devrini
tamamlar. Çünkü (daha önce açıklandığı üzere) bütün yıldızların ve
feleklerin hareketleri, kendi küreleri kuşaklarına nisbetle benzer olup basit
ve düzdür.
Yıldızın geri dönmesinden önceki durmasına ilk makãm, sonraki
duruşuna ise ikinci makãm derler. Mars yıldızının geri dönüş süresi; iki ay
on yedi gündür. Düz hareketinde geçen süre; yirmi üç ay üç gündür.
Bu yıldızın eğimli feleği, burçlar kuşağından güney ve kuzey istikãmetine
doğru bir derece eğimli iken, Episikl’inin de Ortalama apojesi ve Görünen
perijesi, söz konusu eğimli felekten bazen güneye doğru ve bazen de kuzey
istikãmetine doğru eğimli olup takrîben iki buçuk derece enlem farkı
bulunup yıldız seyrinde şaşırmış gibi görülüp bu sebeple “şaşkın” diye
isimlendirilmiştir.
Âlemi aydınlatan güneşe nisbetle konumuzu teşkil eden Mars yıldızına
ârız olan irtibat ve yakınlıkların açıklaması şudur ki; bu yıldız, Satürn ve
Jüpiter yıldızları gibi daima Episikl’inin ortalama apoje noktasının kendi
kütlesinin merkezî uzanımı, güneşin merkezinin burçlar feleğinde olan
ortalama apojesinden Episikl’in ortalama apojesinin uzanımı gibidir.
Bu durumda Mars yıldızı da onlar gibi, Episikl’in ortalama apoje
noktasında bulunduğu sırada, daima güneşe ortalama bir yaklaşımla
(mukãrene-i vasatî) [498] yaklaşmış olur. Çünkü güneşin merkezi, Episikl’in
merkezinden uzak olduğu müddetçe, yıldızın merkezi de Episikl’in
ortalama apoje noktasından güneşin uzaklığı kadar uzak olur. Tâ ki Güneş,
Episikl’in merkezine karşı gelinceye (mukãbele) [499] kadar yıldız da
Episikl’in Yerberi, noktasına inmiş bulunur. Güneş ile karşılaşması,
Episikl’in Yerberi noktasında olduğu anda olur. Bu Mars’ın Güneş ile yakın
olduğu andaki mesafesi, karşı karşıya olduğu zamandaki mesafeden daha
uzak ve fazla olarak gözlemlenmiştir. Çünkü karşılıklı yaklaşma sırasında
Güneş ile Mars arasında bulunan Episikl’in çapı, karşı karşıya bulunma
ânında oluşan güneşin Ortakmermezli küresinin çapından daha büyük ve
daha uzun olarak hesaplanmıştır.
Hikmetiyle her şeyi yaratan ve her şeye gücü yeten, kudreti her şeyi
kuşatan Allah’ı tesbih ederiz ki O, Merih’in episiklini Güneş feleğinden
daha büyük yaratmış ve güneşi de bütün yıldızlardan daha büyük ve daha
nurlu eylemiştir. İnce hesaba dayalı bu muazzam işleyişi hikmetle ve
san’atla tertib eden Allah teâlâ her türlü noksan sıfatlardan uzaktır. Mars’n
güneşe iki kez yaklaşması arasında geçen zaman; iki yıl kırk dokuz gün
olarak hesaplanmıştır.