BİRİNCİ FEN · İKİNCİ BÂB · BEŞİNCİ FASIL · İkinci Madde
İkinci Madde
Mars’ın dış merkezli feleğini; yapısı ve hareketleriyle birlikte bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki astronomi bilginleri şöyle demişlerdir: Mars
yıldızının düzenli olabilmesi için; Ortakmermezli küresinin gövdesi içinde,
“taşıyıcı” namı ile belirlenen ikinci felek vardır ki Yer’e şâmildir. Merkezi,
âlemin merkezinden kendi çapı elemanları ile on iki derece mesafe ile,
yeröte, cihetinin dışında iki paralel yüzeyle kuşatılmış kürevî bir cisimdir.
Söz konusu kürenin dışbükey yüzeyi, birinci feleğin dışbükey yüzeyi ile
ortak bir noktada temas etmiştir ki oraya yeröte, noktası denilir. Yeröte
noktası, âlemin merkezine kıyasla en uzak nokta olduğundan, Mars yıldızı,
“taşıyıcı”nın hareketiyle bahsi geçen noktaya gelince, yeryüzü merkezinden
en uzak ve en yüksek noktada bulunur. Bunun gibi yukarıda sözünü
ettiğimiz ikinci feleğin içbükey yüzeyi, birinci feleğin içbükey yüzeyine
ortak bir noktada teğettir ki oraya yerberi derler. Çünkü, âlemin merkezine
nisbetle en yakın nokta olup Mars yıldızı, “taşıyıcı”nın hareketiyle bu
noktaya gelince, yeryüzü merkezine oldukça yaklaşmış ve alçalmış olur.
Bilindiği üzere birinci felekten ikinci felek ayrılıp da, yukarıda sözü
edilen küre boşaltılınca; ilk felekten mecburî olarak iki farklı büyüklükte
küreler meydana gelir ki bunlardan biri ikinci feleği kuşatmış, diğeri ise
ikinci felekle birlikte kendisi kuşatılmıştır. Bu ikisinden kuşatıcı olan
kürenin ince tarafı yeröte noktasına, kalın tarafı ise yerberi, tarafına doğru
olur. Kuşatılmış olan küreye gelince; onun ince ve kalın tarafları kuşatıcı
kürenin tersine gelir. Ve bu iki kürenin, bu feleğin tamamlanmasında
girişleri tamam olunca; bunlardan birine, içine alanı tamamlayan
(mütemmim-i hâvî), diğerine ise kuşatılanı tamamlayan (mütemmim-i
mahvî) derler. Her bir feleğin kendine mahsus ve belirli bir hareketi olup
kendine özgü ekseni ve kutupları üzerinde dönerek, dönüşünü tamamlaması
kesin bir iş olmakla, Mars yıldızının eğimli küresi de, Jüpiter’in küllî feleği
altında, kendi ortakmermezli küresi içinde, kendi merkezi etrafında,
kendine mahsus hareketiyle batıdan [45/a] doğuya hareket edip Mars
yıldızını da berâberinde hareket ettirmiş olur.
Mars yıldızı düz seyri esnasında bir burçta kırk gün kalıp geri dönüşü
sırasında bir burçta iki ay kadar durup takrîben iki senede bir devresini
tamamlamış olur. Bu felek, kendi altında bulunan feleklere nisbetle yerden
uzaktır. Dairesi geniş olduğu için hareketi, Mars altında bulunan diğer
gezegenlerden daha ağır görünür.