BİRİNCİ FEN · İKİNCİ BÂB · SEKİZİNCİ FASIL · Üçüncü Madde
Üçüncü Madde
Merkür yıldızının Episikl feleğini, şekli ve hareketleriyle birlikte bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki astronomi bilginleri Merkür yıldızının hallerinin
tanzîmi konusunda diğer “şaşırmış gezegenler” gibi bahsi geçen miktar
tayini ile yetinmeyip yere şâmil olmayan bir küçük feleğin varlığını tesbit
ederek buna Episikl felek demişlerdir. Söz konusu Episikl felek, Merkür’ün
ortakmermezli küresi içinde yere şâmil olmayan küçük bir felektir ve
Merkür’ün dört feleğinden dördüncüsüdür. Aynı zamanda yıldızın cisminin
taşıyıcısıdır.
Dışmerkezli küre olan üçüncü taşıyıcı kürenin kuşağında, yani iki kutbu
arasında öyle bir tarzda yerleşmiştir ki Episikl feleğin çapı, taşıyıcı kürenin
kalınlığına eşit olup Episikl feleğin yüzeyi ise, taşıyıcı kürenin iki yüzeyine,
yukarıda ve aşağıda birer noktada teğettir.
Episikl felek, bir tek yüzeyle kuşatılmış, içi dolu ve kürevî bir cisimdir.
Taşıyıcı küre cisminde, kendi merkezi etrafında, kendine mahsus
hareketiyle, batıdan doğuya, Burçların doğuşu üzere dönüp bir tarafında
yerleşmiş olan Merkür’ü kendisiyle birlikte hareket ettirir. Söz konusu
felek, Merkür yıldızını bir gün ve bir gecede, kendi kuşağının 360
derecesinden üç derece fazla mesafeye alıp gider. Böylelikle yaklaşık dört
ayda bir devresini tamamlar. Onun bu hareketine; “değişik hareket” veya
“hususi hareket” de derler.
Merkür yıldızı da, tek yüzeyle kuşatılmış, içi dolu, ışıklı ve kürevî bir
cisimdir. Episikl feleğin cisminde öyle bir tarzda yerleşmiştir ki; Episiklin
yüzeyinin iki kutbunun yarısında, kuşağının yanında, bir tarafta bulunup
ortak bir noktada Episikl feleğin yüzeyine temas etmiştir. Yani yıldızın
cismi, tamamen Episikl feleğin cismine dahil olmuştur. Taşıyıcı felek ise;
bir tarafında Episikl feleğin dönmesi gibi, Merkür yıldızının da [51/a]
Episikl feleği tarafında ve kendi merkezi etrafında, Burçların doğuşu üzere
daima dönmekte olduğu gözlemlerle tespit edilmiştir. Gözlemciler bu
durumu, gün yarısında (nısf-ı nehâr) [505] meydana gelen Güneş
tutulmalarında (kusûf) gözetleyip isbat etmişlerdir.