BİRİNCİ FEN · İKİNCİ BÂB · SEKİZİNCİ FASIL · Dördüncü Madde
Dördüncü Madde
Merkür
yıldızının
hızını
ve
düz
gitmesini,
yavaşlamasını
ve
duraklamasını, geri dönmesini ve kararsız görünmesini, Güneş ile olan
irtibatını ve yakınlaşmasını bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki astronomi bilginleri şöyle demişlerdir: Bu
Merkür’ün seyrinde de bazen hızlı gitme, bazen düz gitme, bazen
yavaşlama, bazen duraklama, bazen geri dönüş ve bazen de seyrinde
kararsız görünür. Bu durumların, yıldızın hareketlerinde görülmesinin îzâhı
şudur:
Yıldız, Episikl feleğinin yukarı kısmında bulunduğu sırada; kendi
merkezinin hareketi Episikl feleğin merkezinin hareketine Burçların doğuşu
üzere uygun düşmesiyle, yıldız hızlı hareket ediyor gibi görünür. Episikl
felekten yana bir miktar eğimli olsa, o zaman düz [506] hareket ediyor
görünür. Episikl feleğin aşağı kısmına inişinde ortada iken, yavaş hareket
eder gibi görünür. Çünkü yıldızın kendi merkezi iniş halinde bulunduğu
için, hareketi görünmez olup ancak sadece Episikl feleğin merkezinin
hareketi görünür. Ve yıldız Episikl feleğin en aşağısına yakın olunca; kendi
merkezinin Burçların doğuşuna uygun olmayan hareketi, Episikl feleğin
merkezinin taşıyıcı kürenin hareketiyle Burçların doğuşu üzere olan
hareketine denk gelip iki hareket birbirine zıt ve karşı olmakla yıldız
duruyor gibi görünür. Nihayet yıldız Episikl feleğin en aşağısına indiği
zaman kendi merkezinin hareketi, Episikl feleğin merkezinin hareketinden
fazla olup geri dönüyor gibi görünür. Yıldızın geri dönüşü tamam olup iki
hareket birbirine eşitlenince ikinci kez duruyor gibi görünür. Bundan sonra
tekrar duruyor gibi görünür. Ve tekrar yavaş hareket ediyor gibi görünür.
Çünkü bu sırada yıldızın kendi merkezi, Episikl feleğin yerötesine çıkmakla
hareketi görünmez olup ancak Episikl feleğin merkezinin hareketi görünür.
Yavaşlamadan sonra yine düz hareket eder, ardından hızlanır. Halbuki
yıldız, kendi episiklinde dönüşünü bir nizam üzere tamamlar. Çünkü bütün
feleklerin ve içlerindekilerin hareketleri kendi küreleri kuşağına nispetle
basit, birbirine benzer ve doğrusaldır. Yıldızın dönüşünden evvelki
duruşuna birinci makãm, bundan sonrakine ise ikinci makãm derler.
Merkür’ün geri dönüş süresi yirmi bir gündür. Doğrusal gidişindeki süre
ise, üç ay beş gündür. Yıldız, taşıyıcı feleğinin burçlar kuşağından kuzey ve
güneye doğru üç ve dörtte bir derece eğimli olduğu sırada, Episikl feleğinin
de Görünen apoje ve Görünen perijesi eğimli feleğinden bazen kuzey
tarafına ve bazen de güney tarafına doğru eğimli olup aralarında takrîben
altı derece enlem farkı bulunur. Bu minval üzere hareketlerine devam
ederken bu yıldız da seyrinde kararsız gibi görünüp “kararsız” (mütehayyir)
olarak isimlendirilmiştir.
Güneşe nispetle Merkür yıldızına ârız olan bağlantı ve yakınlıkların
sebebine dair açıklama şudur ki; Merkür’ün taşıyıcı küresinin hareketi,
güneşin dışmerkezli küresinin hareketiyle eşit olduğundan, Episikl feleğinin
merkezi de daima güneşin merkezine eşit bulunmuştur. Bu durumda Merkür
yıldızı güneşin kursu etrafında Episikl feleğinin hareketiyle deverân ettikçe,
Episikl feleğinin yarı çapı kadar güneşten uzakta bulunup öylece güneşin
etrafını tavaf eder. Bundan sonra ortalama apojelere gelince bazen sabahları
bazen de akşam vakti meş’ale gibi çakıp bazen de Güneşle aydınlanır.
Merkür, Venüs yıldızı gibi Güneş kursuna yakın olup her bir dönüşünde iki
kere güneşe yakınlaşır. Bir defa hızlı gitmesinin yarısında, yani Episikl
feleğinin Görünen perijesinde bulunduğu sırada daima çakışma ve
yakınlaşma halinde görünür. Bir defâ da geri dönmesinin yarısında yani
Episikl görünen apojesinde bulunduğu sırada, Güneşle daima çakışma ve
yakınlaşma halinde bulunur. Söz konusu iki yaklaşımı arasında geçen
zaman iki aydır.