BİRİNCİ FEN · İKİNCİ BÂB · SEKİZİNCİ FASIL · İkinci Madde
İkinci Madde
Merkür yıldızının müdîr feleğini [504] ve taşıyıcı küresini, yapısı ve
hareketleriyle birlikte bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki astronomi bilginleri şöyle demişlerdir: Merkür’ün
müdîr feleği, ortakmermezli küresi ile kuşatılmıştır ve dışmerkezli küre
olan iki feleğin birincisidir. Söz konusu feleklerin ikincisini kuşatıcıdır ve
Merkür’ün dört feleğinden ikincisidir.
Müdîr felek, içine almış olduğu dışmerkezli küre ikinci feleğin merkezini,
doğudan batıya doğru hareket ettirerek döndürdüğü için buna müdîr felek
derler. Bu minval üzere dışmerkezli küre bulunan diğer felekler,
ortakmermezli feleklerinin içinde yerleşmiş oldukları gibi, bu müdîr felek
de kendi ortakmermezli küresinin içinde mekân tutmuştur.
Müdîr feleğin dışbükey yüzeyi, ortakmermezli küresinin dışbükey
yüzeyine birinci yeröte adı ile bilinen ortak bir noktada teğettir. Müdîr
feleğin içbükey yüzeyi ise, Ortakmermezli küresinin içbükey yüzeyine
birinci yerberi namı ile bilinen ortak bir noktada temas etmiştir. Müdîr
feleğin merkezi, âlemin merkezinden takrîben altı derece kadar, yeröte
noktasına doğru çıkmıştır. Bu minval üzere hareket ederken, ortakmermezli
felekten müdîr felek ayrılınca, diğer ortakmermezli felekleri tamamlayıcı
olan ikişer küre şeklindeki benzer felekler de, bu mümessilden meydana
gelmiş olurlar. Bundan sonra bu iki merkez dışı feleğin ikincisi Merkür
yıldızının üçüncü feleğidir ki bu (yukarıda sözü edilen) müdîr feleği
kuşatıcı ve episiklin merkezini taşıyıcıdır. Müdîr felek, ortakmermezli
küresinin bulunduğu gibi, taşıyıcı felek de müdîr feleğin içinde yerleşmiştir.
Taşıyıcı kürenin dışbükey yüzeyi, müdîr feleğin dışbükey yüzeyine ikinci
yeröte namı ile bilinen bir noktada yetişmiştir ve taşıyıcı kürenin içbükey
yüzeyi ile müdîr feleğin içbükey yüzeyine ikinci yerberi denilen bir noktada
teğettir. Taşıyıcı kürenin merkezi, müdîr feleğin merkezinden üç derece;
âlemin merkezinden ise dokuz derece yeröte, cihetine doğru çıkmıştır. Bu
minval üzere turlarına devam etmekte iken, müdîr felekten taşıyıcı felek
ayrılınca, müdîrden [50/b] geriye yukarıda tarif edilen şekil üzere iki küre
kalır ki bunlar onun tamamlayıcısıdır.
Merkür yıldızı bu tertip ve intizam üzere öyle bir şekil ve görünüşe gelir
ki; kendisinde iki yeröte ve iki yerberi bulunur ve bunlar ortakmermezli
felekten birer parça gibi sayıldığından; ortakmermezliye ait yerötesi ve
ortakmermezliye ait yerberi namı ile ve birer tanesi de müdîr felekten birer
parça gibi sayıldıklarından, müdîrin yerötesi ve müdîrin yerberisi diye
adlandırılmışlardır. Ortakmermezli kürenin yeröte ve yerberi noktalarına
“birinci yeröte ve “birinci yerberi de denilmiştir. Müdîr feleğin yeröte ve
yerberi noktalarına ise, “ikinci yeröte ve ikinci yerberi denilmiştir. Burada
anlatılanlardan her feleğin kendine mahsus bir hareketi olup her feleğin
kendi merkezi, ekseni, kuşağı ve kutupları üzerinde dönerek bu minval
üzere dönüşünü tamamlaması mutlak bir gerçek olduğu için, Merkür’ün
müdîr feleği de; Venüs yıldızının altında, kendi ortakmermezli küresi içinde
ve kendi merkezi etrafında, kendine mahsus hareketiyle, doğudan batıya
doğru, Burçların doğuşunun aksine bir hareketle Merkür’ün ikinci
yerötesini döndürerek, Güneş ortalaması kadar hareket edip bir Güneş
senesinde devresini tamamlar.
Merkür’ün taşıyıcı feleği de, müdîr feleği içinde diğer taşıyıcı felekler
gibi kendi merkezi etrafında, kendine mahsus hareketiyle batıdan doğuya,
Burçların doğuşu üzere Merkür’ün Episikl feleğini döndürerek, Güneş
ortalamasının iki katı kadar hareket edip hareketinin yarısı müdîr feleğin
Burçların doğuşuna zıt ve mukãbil olunca, diğer yarısı Güneş ortalamasına
eşit ve berâber gelip her burçta on yedi gün bekleyip bazı burçlarda tereddüt
ederse, iki ay kalıp senede bir kez kendi yörüngesindeki devresini
tamamlar. Merkür’ün Episikl feleğinin merkezi, Venüs yıldızında olduğu
gibi, daima güneşin merkezine mutabık olup hareketinde aslâ ona karşı
çıkmaz. Onun için Merkür yıldızı, Episikl feleğinin çapının takrîben
yarısından fazla güneşin kursundan uzağa gitmez. Çapının yarısı ise, en
uzak ortalamasında yirmi dereceden fazla uzak olmaz. Doğrusunu ancak
Allah teâlâ bilir.