BİRİNCİ FEN · İKİNCİ BÂB · SEKİZİNCİ FASIL · Birinci Madde
Birinci Madde
Merkür yıldızının Ortakmermezli küresini ve hareketinin şeklini bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki astronomi bilginleri şöyle demişlerdir: Merkür
feleği, (yukarıda sözü edilen) sekiz felek cümlesinden sayılmıştır ve ay
feleğine nispetle ikincidir. Venüs feleğinin altındadır ve “iki aşağıdakiler”
(süfleyn) namı ile meşhur olan [50/a] feleklerin daha altta ve Ay feleğine
yakın olanıdır. Merkür yıldızı tek başına bu felekte hâkim olup “karıştırıcı”
(mümtezic) ismiyle bilinir. Söz konusu felek konumu, yapısı ve parçaları
itibâriyle diğer gezegenlerden farklı bir durumdadır.
Astronomi bilginleri Merkür için yere şâmil bulunan üç büyük felek ve
yere şâmil olmayan bir küçük feleğin varlığını tesbit edip bu temel tesbit
üzerine Merkür’ün değişik durumlarını gözetleyerek, dört felek içinde
nizam ve intizamını vermişlerdir. Dört felekten birincisi, küllî felektir.
Merkezde, eksende, kuşakta, kutuplarında, hareketinde burçlar feleğine
uygun ve ortakmermezli (mümessil) felektir. Bu felek, diğer Ortakmermezli
küreler gibi yere şâmildir. Ve merkezi, âlemin merkezidir. Birbirine paralel
iki yüzeyle kuşatılmış kürevî bir cisimdir. Üst tarafı, üzerinde bulunan
Venüs’ün alt yüzeyine ve alt tarafı da altında bulunan ayın üst yüzeyine
teğettir. Ve bu ortakmermezli felek, kendi üstünde ve altında bulunan diğer
felekler gibi öncelikle büyük feleğin günlük sür’atli hareketine uygun
hareketine tâbi olup âlemin merkezi etrafında doğudan batıya mecburî
olarak hareket eder.
İkinci olarak burçlar feleğinin yavaş hareketi kadar kendine özgü hareketi
ile âlemin merkezi etrafında batıdan doğuya âheste gider. Bu haliyle sanki,
burçlar feleğinin hareket ettirmesiyle hareket eder. Bu durumda onun
yeröte, yerberi, çıkış düğümü ve iniş düğümü noktaları (yukarıda sözünü
ettiğimiz hareket üzere) her yetmiş Güneş senesinde bir derece ilerlemiş
olur. Merkür’ün -aşağıda açıklanacak olan- müdîr feleğinde bulunan ikinci
yerötesinden başka ve ayın -aşağıda açıklanacak olan- yerötesinden,
ortakmermezli küresinden ve düğüm noktalarından başkadır. Çünkü bu
dördü, onlara uymaz ve doğudan batıya hareket ederler.