BİRİNCİ FEN · İKİNCİ BÂB · BEŞİNCİ FASIL · Üçüncü Madde
Üçüncü Madde
Nurlu güneşin yeröte ve yerberi, noktalarını, ekinoks noktaları (nokta-i
itidal) [501] olan düğüm noktalarını, yavaş ve sür’atli seyrini bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki astronomi bilginleri şöyle demişlerdir: Âlemin
kandili güneşin yeröte noktasının burçlar feleğindeki mekânı, Rûmî tarihin
[Ğasîr] senesinde İkizler burcunun yirmi yedinci derecesinde tespit
edilmiştir. Aynı tarihte yerberinin yeri ise, Yay burcunun yirmi yedinci
derecesinde belirlenmiştir.
Hâlen [Ma’rifetnâme’nin telif edildiği yılda] Rûmî tarih 2069 senesinde,
Hicrî tarih ise 1170 yılına ulaşmıştır. Şu halde, yukarıda açıklanan minval
üzere yeröte ve yerberi noktalarından her biri, söz konusu tarihe kadar
takrîben sekizer derece ilerlemiştir. Şu halde güneşin yeröte noktası Yengeç
burcunun dördüncü derecesine, yerberi ise Oğlak burcunun aynı şekilde
dördüncü derecesine gelmiştir.
Çünkü nurlu güneşin dışmerkezli küresi burçlar kuşağının yüzeyinde
bulunmuştur. Onun için çıkış ve iniş düğümleri ancak burçlar kuşağı ile
ekvatorun iki kesişme noktası sayılmıştır ki bunlardan biri Koç burcudur,
diğeri Terâzi burcudur. Şu halde Güneş Koç burcunun başlangıcında iken,
Çıkış düğümü noktasına gelmiş olur. Terâzi burcunun başlangıcında ise, iniş
düğümü noktasına gelmiş olur.
Diğer gezegenlere gelince; bunların yeröte noktaları, kendi taşıyıcı
felekleri ile burçlar kuşağının kesişmesinde meydana gelen iki karşılıklı
noktada bulunmuştur. Söz konusu kuşaktan itibaren, taşıyıcı feleklerin
kuzey cihetine eğimli bulundukları yer çıkış düğümü noktası; güney
istikãmetine eğimli bulundukları yer ise iniş düğümü olarak adlandırılmıştı.
Nitekim bu konu, yukarıda ayrıntıları ile anlatılmıştır. Bu sebepledir ki
güneşte aslâ enlem farkı bulunmaz, diğer gezegenlerin hareketlerinde ise,
enlem farkı olduğu gözlenmiştir. Güneşte ise sadece boylam farkı olduğu
gözlenmiştir. Şöyle ki; Güneş, kuzey yarımkürede bulunan Koç, Boğa,
İkizler, Yengeç, Aslan ve Başak burçlarında yavaş hareket eder. Güney
yarımkürede bulunan Terâzi, Akrep, Yay, Oğlak, Kova ve Balık burçlarında
ise hızlı hareket eder bulunmuştur.
Esasen diğer bütün feleklerin hareketleri birbirine benzerlik arz ettiği ve
hatta bunlar bazı zamanlarda birbirine eşit görülen bir yeknesaklık içinde
bulundukları halde, güneşin hareketlerinde gözlenen hızlanma ve
yavaşlamanın sebepleri şunlardır ki: güneşin yeröte noktası, burçlar
feleğinden Yengeç burcunun evvelinde, yerberi ise Oğlak burcunun
evvelinde iken, güney yarımküredeki burçları geçme süresi, kuzey
yarımküredeki burçları geçme zamanından bir hafta fazla sürer. Bu
gecikmenin sebebi şudur; güneşin merkezi öyle bir dairenin etrafında dönüp
hareket eder ki; söz konusu dairenin merkezi, âlemin merkezinin dışındadır.
Bu sebeple Güneş, burçlar feleğinin bir yarısında, dışmerkezli kürenin
yarısında bulunduğundan daha fazla bulunmuş olur. Ve bu öyle yarımdır ki
güneşin yeröte noktası onda hesap olunmuştur. Bu takdirde burçlar
feleğinin diğer yarısında ise, dışmerkezli kürenin yarısından daha azı
kalmıştır. Bu da öyle yarımdır ki güneşin yerberisi ona gelmiştir. Çünkü
Güneş, kendi dairesinden itibaren orada bulunan yarımı geçmedikçe, kendi
hareketiyle burçlar feleğinin yarısını geçemez.
Şu halde güneşin burçlar feleğinin bir yarısını geçme zamanı, ikinci
yarısını geçme zamanına muhâlif olması lâzım gelir. Bu durumda zorunlu
olarak güneşin, burçlar feleğinin yerberisi olan yarısından yeröte olan diğer
yarısına doğru olan hareketi, daha yavaş görünür. Çünkü yeröte olan
yarısını geçme vakti, yerberi olan diğer yarısını geçme zamanından sekiz
gün daha uzun olur. Halbuki güneşin hareketi dışmerkezli küresinde farklı
olmayıp dairesel, sürekli ve birbirine benzerdir. Bütün bu hâdiseler “hakiki
mânâda güçlü ve her şeyi bilen Allah’ın takdiriyle olmaktadır.” (Bk.
Yâsin 36/38, En’âm 6/96)
“Yarattıklarını hikmetle, san’atkârâne yaratan Allah’ı tesbih ederiz.
O’nun şânı yücedir.” [47/b]