On Birinci Madde İyi ile kötüyü birbirinden ayıran yüce dinin âdâbını ve Rasûl-i Emîn’in…

BEŞİNCİ BÂB · ÜÇÜNCÜ FASIL · On Birinci Madde On Birinci Madde İyi ile kötüyü birbirinden ayıran yüce dinin âdâbını ve Rasûl-i Emîn’in sünneti üzere giyecekleri güzelleştirme, giyim kuşamda seçici olma ve bedeni koruyup …

BEŞİNCİ BÂB · ÜÇÜNCÜ FASIL · On Birinci Madde

On Birinci Madde

İyi ile kötüyü birbirinden ayıran yüce dinin âdâbını ve Rasûl-i Emîn’in

sünneti üzere giyecekleri güzelleştirme, giyim kuşamda seçici olma ve

bedeni koruyup süslemenin şekil ve merasimini bildirir.

Ey azîz! Bilinmelidir ki hadis bilginleri ittifakla şöyle demişlerdir: Habîb-

i Ekrem (s.a.v.) hazretlerinin en sevdiği elbise gömlek (kamîs) olmuştur.

Gömleğinin kolu parmaklarına kadar uzanmış olup eteğinin uzunluğu

topuklarının üstüne kadar ancak gelirdi. Ümmetine elbiselerini(n eteklerini)

kısaltmalarını vasiyet etmiştir. Bunun için elbiseyi kısaltmak sünnet,

uzatmak bid’at ve kendini üstün görme (kibir) alâmeti sayılmıştır.

Halîlullah (İbrahim) (a.s.) erkek ve kadınlar için şalvarı (serâvil) en iyi

örten elbise kabul etmiştir. Çünkü şalvar, avret yeri ile yer arasında bile bir

perdedir. [167/a]

Sarık sarmak yumuşak huyluluk, ağırbaşlılık ve bir nevi saygınlıktır.

Sarık Arapların tâcıdır. Hazret-i Peygamber’in (s.a.v.) mübarek sarığı siyah

kumaştandı. Sarığın ucunu iki omuz arasında iki karış miktarı salıvermek

sünnettir. Çene altına döndürülmesi bid’attır.

İslâm geleneklerinden birisi de sert elbise ve yamalı hırka giymektir. Sert

elbise, damarları kurutur, kalpte haşyet oluşturur. Kıl ve yünden yapılmış

elbise giymek, yüce peygamberlerin sünnetidir. Abâyı ilk giyen Süleyman

aleyhisselâmdır. Tevazu içerisinde, hiçbir şeyi olmayan fakirlere benzemek

için abâ giymek, evliyânın âdetidir. Rasûlullah’ın (s.a.v.)’in gömleği, alt

tarafına giydiği elbisesi ve şalvarı pamuktan beyaz elbise, cübbesi abâ ve

kuşağı yünden yeşil şal idi.

Yeşile bakmak kalbe sürûr, göze kuvvet verir. Şu halde yeşil giymek

ümmetine sünnettir. Erkeklerin sırf sarı ve kırmızı giymesi mekruh ve

bid’attır. Saf ipek onlara haram olup kumaş-ipek karışımı kadınlara helâl ve

zînettir. Elbiseyi temizlemek, nimete şükürdür. Süslenme, incelik ve

zerafettir; ağırlığı, üzüntüyü ve kasveti giderir. Gönül zenginliğiyle eski

elbise giymek, kişinin tevazuuna alâmettir. Giyinirken önce gömleği, sonra

oturur vaziyette şalvarı giymek sünnettir. Bu şekilde giyinmek, insanların

kızmasından ve kalbe üzüntü gelmesinden korur.

Bir elbiseyi yamamadıkça çıkarmamak, kalbe rahatlık verir. Giymeyeceği

bir elbiseyi bir fakire vermek, âfetlerden kurtuluş sebebidir. Üç takım

elbisesi olduğunda, bir takımını fakirlere vermek cömertliktir. Elbisesini

çıkarınca katlayarak koymak, onu şeytanın giymesinden korumaktır.

Elbisenin lisân-ı hali ile “Beni gece temizleyip güzelleştireni, ben de gündüz

güzelleştirip süslerim” dediği O Hazret’ten (s.a.v.) nakledilmiştir.

Yüce Mevlâ’nın yaygısı olan toprak üzerinde, arada bir yalın ayak

yürümek, nefsi kırmaya, mütevâzı olmaya işarettir. Misk, amber, öd ve

kâfûr gibi güzel kokularla, esans ve buhur ile kokulanmak sünnettir; vücuda

tat verir. Sürme taşı (ismid) ile iki gözüne üç kere sürme çekmek sünnettir

ve süslenmektir. İsmid, kirpikleri büyütür ve göze kuvvet verir. Aşure günü

sürme çekmek, göz ağrısından korunma sağlar. Yıkanmak, süslenmek,

güzel kokulu esans sürmek, saç ve sakalını taramak da herkes tarafından

rağbet edilen bir sünnettir. Güzel kokulu esans sürmeye kaşlardan

başlamak, baş ağrısını giderir. Bıyığı kısaltmak, koltuk ve kasık kıllarını

tıraş etmek bizlere görev olarak verilmiş (revâtib) sünnetlerdendir. Kasık

kıllarını bir arpa boyundan fazla bırakmak yasaklanmıştır.

Her Perşembe yahut Cuma günü saçı olmayan kimsenin ikindiden sonra

başını ustura ile tıraş etmesi, sakalının uzunluk ve eninden bir tutamdan

fazlasını kesmesi, tırnaklarını makas ile kısaltması, saçı ile sakalını beraber

gömmesi, bedenin sıhhati ve ruhun rahatı için sünnet ve âdet olmuştur.

Nitekim “Tırnaklarınızı edebe ve sünnete uygun olarak kısaltınız.

Tırnakların sağ taraftakileri önce kesilir, sol taraftakileri daha sonra”

denilmiştir. Üstünü başını düzeltmek için aynaya veya berrak suya bakıp

“Allah’ım! Yaratılışımı güzel yaptığın gibi ahlâkımı da güzelleştir” demek,

bir hadîs-i şeriften alınmıştır.

Burada vücut sağlığının ve sıhhatin korunması mevzuu bu kadar

açıklamayla yetinilerek, ölüm anlatılmaya başlanacaktır. Çünkü “ölmek için

doğdular” fehvasınca her doğan ölecektir. Her kemâlin bir zevâli olup

dünyaya gelen gidecektir. Bu oluş ve bozuluş (kevn ü fesâd) âlemi, bizim

için bir kervansaray gibidir. Nitekim “Her can ölümü tadacaktır.

Sonunda bize döndürüleceksiniz.” (Ankebût, 29/57) âyet-i kerîmesiyle bu

mânâ teyit edilmiştir. Şu halde bu geçici (fânî) dünyadan o sonsuzluk

yurduna (Dâr-ı bekâ) ölmeden önce yüzünü döndürmek lâzımdır. O gerçek

vatan için bu gurbet gibi dünyada kusursuz bir çalışma yapıp hazırlanmak

gerekir. Yani, Hakk’ın nazargâhı olan kalbi, O’nun hâricindeki lüzumsuz

şeylerden (mâsivâ) pâk edip hayvanî ve vahşi nefsin hastalıklardan

korunmak, rabbânî ahlâkın nurları ile dolup iki âlemde sadece Mevlâ ile

[167/b] bir olup kalmak, her şeyden önemli ve lüzumludur.

Nazm

1-Cihanda varlığı koy, ne müsâfir ol ne mukîm

Ki hâne pür-keder olmuş, turuk dahî pür-bîm

2-Çü ni’meti nikam ve izz ü nâzı züll olıcak

Sana ne fâide cism olsa gark-ı nâz ü naîm

3-Mezâr içinde olur âkıbet serin pâ-mâl

Ne fark olursa külâhın nemed yahud dîhim

4-Tarîk-ı Hakk’a gidersen, tenin zaîf olsun

Ki kat’-ı bâdiye müşkildir olsa merd cesîm

5-Huyiyle hastayı zann eyler ol tabîb sahîh

Maraz-şinâs değildir nidendir adı hekîm

6-Hayât-ı cism gönül hoşluğıyla ni’met olur

Ne zevk olur ki ola ten sahîh u rûh sakîm

7-Ne gam ki fakr u maraz-ı mevt irer tene Hakkı

Olursa cân ü gönül hoş huyla sâğ ü selîm

Günümüz Türkçesiyle

1. Dünya varlığını bırak! Ne misafir ol, ne mukîm. Dünya evi kederle,

yolları korkularla dolu.

2. Mâdem nimeti zorlukla ele geçip, yüceliği sana zillet olacak; öyleyse

bedenin naz ve nimetlere gark olsa da ne çıkar.

3. Sonuçta, başın mezarda yerle bir olacak. Külahın keçeden veya taçtan

olsa ne çıkar?

4. Allah yolunda yürüyeceksen tenin zayıf olsun. Çünkü beden iri olunca

çölü geçmek zor olur.

5. Doktor, huyu icabı hastayı sağlıklı sanır. Hâlbuki hastalığı teşhis

edemiyor; nedendir adı hekime çıkmış.

6. Gönlün hoş olunca, dünya hayatı nimet olur. Beden sağlam, ruh hasta

olduktan sonra, nimetin ne zevki var?

7. Hakkı! Can ile gönül iyi huyla sağlık ve esenlikte olursa, tene fakirlik,

hastalık ve ölüm gelse ne önemi var.

[44] . Hicâb-ı sadr da denilen, göğüs ile karnı ayıran ince ve geniş zar,

diyafram.

[45] . Dura mater ve pia mater.

[46] . Gışâ: Membran.

[47] . Kahf: Parietal kemikler.

[48] . Mültehime: Conjuctiva.

[49] . Karîniyye ya da karniyye: Kornea demektir.

[50] . İtâkî’de “Bevvâb” şeklindedir.

[51] . Hayat dört evreye ayrılır: 1- Yaklaşık otuz yaşa kadar olan gelişme

devri. 2-Yaklaşık otuz beşlerden kırka kadar devam eden olgunluk devri. 3-

Yaklaşık altmış yaşlarına kadar uzanan orta yaşlılık devri. 4-Hayat

merkezlerinin tedrîcen zayıflamaya başladığı ölüme kadarki yaşlılık devri.

(İbn Sînâ, el-Kânûn fi’t-tıb , Birinci Kitap, s. 14.) Bu aşamaları beş

gösterenler de vardır: 1-Sinn-i sabâvet: İnsanın doğduğu zamandan erginlik

çağına kadar geçen on beş yıllık zaman. 2-Sinn-i şebâb: Yedi yaşından on

beş veya yirmi yaşına kadar olan zaman. 3-Sinn-i cevâni: On beş yaşından

otuz yaşına kadar geçen süre. 4-Sinn-i kühûlet: Otuz yaş ile elli yaş

arasındaki süre. 5-Sinn-i şeyhûhet: Elli yaşından sonraki zaman.

[52] . İbn Sînâ mizacın teşhisinde yardımcı olan belirtileri 10 başlık

altında verir: 1-Vücut hissi, 2-Kaslı ve yağlı yapılılık. 3-Saç, saçın uzama

nisbeti, saçın şekli, saç rengi, fazla ve az saç, 4-Yüzün görünüşü, 5-Fizik, 6-

Organların alma kabiliyeti, 7-Uyku ve uyanıklık, 8-Organların fonksiyonel

durumu, 9-Salgılar, 10-Psikolojik faaliyet. (İbn Sînâ, el-Kânûn fi’t-tıb ,

Birinci Kitap, s. 172-177.)

[53] . Sakamonya (Mahmûde, Kısa Mahmud Otu hakkında daha fazla bilgi

için bkz. İbn Sînâ, el-Kânûn fi’t-Tıb , İkinci Kitap, s.435.

[54] . Mesnevî ’de câriye hikâyesinde doktor câriyenin âşık olduğu kişiyi

bu şekilde bilmiştir.

[55] . Sümmâk / somak: Kebaba, hamura konulan ekşice ve kırmızı

taneler.

[56] . Müshil olarak kullanılır.

[57] . Mastika: Yunanca bir isim olup, Sakız adasında yetişen küçük bir

ağacın verdiği bir çeşit zamk ki çiğ yenilir. Başka işlerde de kullanılır.

[58] . Metinde geçen “istiftâğ” kelimesinin doğrusu, kaf harfi ile yarmak,

açmak anlamında “istiftâk” olmalıdır.

[59] . Metinde “te‘addî” yazılmış, ama “teğaddî” olacak.

[60] . Ebced: Eski Sâmi alfâbe sırasına göre tertiplenmiş, Arapça’ya

mahsus sesleri gösterir harfler ilâve edilmiş ve bu sıraya göre harflere,

birden ona sıra ile ondan yüze, onar onar, yüzden bine yüzer yüzer olmak

üzere birer sayı değeri verilmiş olan Arap harflerinin diziliş sırası ve

bütünü. Bu harfler sekiz gruba ayrıldıktan sonra, aralarına vokaller

konularak mânâsı olmayan, fakat Arap harflerine mevzû teşkil eden şu

sekiz kelimeden meydana gelmiştir: Ebced, hevvez, huttî, kelemen, sa‘fes,

karaşet, sehhaz, dazgen. (Ferit Devellioğlu, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik

Lugat , Aydın Kitabevi, Ankara 1988, s. 233-234.)

[61] . İccâs: Bazı yerlerde zerdâli ve armut anlamında da kullanılır.

[62] . Hayd: Yüce dağ burnuna derler.

[63] . Kühûl: 30-50 yaş arasında bulunan kimseler. Olgunluk çağındakiler.

[64] . Sebel: Göze inen perde, dumanlı, bulanık görme hastalığı.

[65] . Dârçîn: Aslının dârû-yi çîn olduğu söylenirse de, aslı “Çin darısı”

anlamına gelen “dâr-ı çîn”dir. Tarçın suyu keyif verici bir içki olarak

kullanılırdı.

[66] . El-Kãnûn ’da: “Cinsel arzuyu güçlendirir” denmiştir. Bkz. İbn Sînâ,

a.g.e. , c. II, s. 237.

[67] . Tebâşir: Hakkında iki yorum bulunur. 1-Tebâşir, kına denilen

bitkinin yaşlısının içinde bulunur. Kınanın gövdesi boğumludur ve

boğumlarından elde edilen kalitelidir. 2-Adı geçen kına bitkisinin

yakılmasıyla oluşur ve külüne tebâşir denir. (İbn Sînâ, a.g.e. , c. II, s. 289,

630 numaralı dipnot.)

[68] . Zahîr: Aslı Arapça (ze-ha-rı) olup iç ağrısı demektir. Tıpta bâsur ve

mesane iltihâbından olan ağrılı akıntıya verilen addır.

[69] . İbn Sînâ ise: “Sumak, safranın iç organlara akışını engeller”

demiştir. el-Kânun Tercümesi , c. II, s. 440.

[70] . Dâr-ı fülfül: Karabibere benzer uzun taneli baharat.

[71] . Hindistan ve Çin tarafında yetişen bir bitki.

[72] . Behak: İnsanın derisinde pul pul beyazlık ve alaca bir renk meydana

getiren bir çeşit hastalık.

[73] . Bars / baras: Vücutta yer yer beyaz ve alaca lekeler meydana getiren

bir hastalık; alaca hastalık, abraş.

[74] . Fatîr: Mayasız saç ekmeği, bazlama. Bir çeşit pasta.

[75] . Kasvetin üç anlamı vardır: 1-Katılık, sertlik. 2-Merhametsizlik,

acımasızlık. 3-Sıkıntı, gönül darlığı. Türkçe’de üçü de kullanılmıştır.

[76] . Fuâd: Manevî bir organ olup gönül ve Hak teâlâyı temâşâ yeri

anlamlarına gelmektedir.

[77] . Çöven: Kökü ve dalları, suyu sabun katılmış gibi köpürten bir bitki,

bu yüzden sabun otu denir (saponaria officinalis).

[78] . Yarpuz: Kekiğe benzer bir ot.

[79] . Rîbâs- Reybâs: Kuzukulağı, rheum ribes.

Hubz (Ekmek); en iyisi temiz buğday ekmeğidir ki unu ince ve güzel

elenmiş, mayası tuzlu ve hamuru normal olmalıdır. Ekmeğin her tarafı

güzel pişeni, tandır ekmeğidir. Bundan sonra fırında pişirilen somun ekmeği

gelir. Bunlardan başka yerde pişen ekmek iyi olmaz. Ekmeğin sıcağı zararlı,

soğuğu faydalıdır. Simit ki fatîrdir, gıdası çoktur, lâkin sert ve kuru

olduğundan sindirimi yavaştır; emilmesi zordur. Elenmemiş buğday

unundan yapılmış ekmek tabiatı yumuşatır, emilmesi ve sindirimi kolay ve

çabuktur. Fakat besin değeri azdır. Kadayıf unu lezzetlidir, fakat sertlik

verir. Süt ile yoğrulan ekmeğin besin değeri fazla, fakat sindirimi zordur.

Tıkanmalara sebep olur. Kızarmış buğday ekmeğini su ile yemek bedeni

çabucak şişmanlatır, sıhhati muhafaza eder.

Beyin yumuşak, boğumlu bir cevherdir ki rengi beyazdır. Beyin,

atardamarların iliği ve toplardamarlardan ve (ümmü’d-dimağ) olan zardan

(gışâ) ve kafatası kemiğine bitişik zardan meydana gelir. Beynin biçimi

üçgen gibidir. Tabanı başın ön tarafında ve iki kenarı ile çevrili köşesi başın

arka kısmındadır. Bedenin his ve hareketi beyin ile mükemmelliğe ulaşır ki

bedenin his organları yumuşak sinirler ile âzâların hareketleri sert sinirler

vasıtayla elde edilmiştir; hikmetleri daha önce anlatılmıştır.

Hamamın iyisi binası eski, avlusu geniş, suyu tatlı, sıcaklığı normal

olanıdır. Onun ilk odası soğutucu ve nemli; ikincisi ısıtıcı ve rütûbetli;

üçüncüsü ısıtıcı ve kuru olmalıdır. Şu halde vücut sağlığını koruyup

damarlarını açmak için hamama giden, onun sıcak olan üçüncü odasına

tedrîcen girsin. Oradan çıkarken de yine tedrîcen çıksın. Hamamın içinde

çok durmak; baygınlık, keder, ıstırap verip kuruluk ve çarpıntılara sebep

olabilir.

Tebâşir (Hind kamışı, bambunun silisli katı kısmı); ikinci derecede

soğuk, üçüncü derecede sıcak ve kurudur. Kalbi kuvvetlendirir, yüksek ateşi

düşürür. Safranın dokuların arasına karışmasından meydana gelen üzüntü ve

bayılmalara iyi gelir. Susuzluğu, midenin iltihâbını ve karaciğerin hararetini

giderir, ateşli hummayı engeller.

Dârçînî (Darçîn); üçüncü derecede hararet verici ve kurudur. Son derece

hoş ve çekicidir. Tıkanıklıkları açar ve her türlü bozukluğu düzeltir.

Darçının yağı parlatıcı, ayrıştırıcı, eritici ve zayıflatıcıdır. Yüzdeki

kızarıklıklara, çillere ve titremeye faydası çoktur. Baş ve göğüs ağrılarına

faydalıdır. Üşütmeden meydana gelen nezleyi ve kuru öksürüğü giderir.

Mideyi kuvvetlendirir, kalbi ferahlandırır. Karaciğer tıkanıklıklarını açar.

Böbrek ve rahim ağrılarına faydalıdır. Göz kararmasına ve göze perde

gelmesine (katarakt) hem yenilerek hem de göze sürme gibi sürerek iyi

gelir.

Fülfül (Biber); dördüncü derecede kuru ve sıcaktır. Siyahından ziyade

beyazında hararet vardır. Dâr-ı fülfülün kuruluğu ikisinden azdır. Üçü de

mide ve bağırsaklarda olan sert gazları ayrıştırıp bozar. Kopmadan uzayan

balgamî sıvıyı kesip sinir ve kasları ısıtır.

Çok kullanılan basit ilaç ve gıdaların tabiat ve faydalarını, özelliklerini ve

hükümlerini ebced hevvez huttî harflerinin tertibine göre bildirir.

Ey azîz! Bilinmelidir ki tıp uzmanları şöyle demişlerdir: İnsan bedeninde

bulunan canın mürekkeb organları şu aşağıda saydıklarımızdır ki beyin, iki

göz, iki kulak, dil, akciğer, kalb, hicâb, göğüs, mide, bağırsaklar, karaciğer,

safra, dalak, böbrekler, mesane, testisler, zeker ile kadında rahim ve

göğüslerdir. Bunların hepsinin muhafazası vâcip ve lâzımdır.

Gözlerin her biri yedişer tabakadan ve üçer sıvıdan oluşmuştur. Toplam

on tabaka olarak bilinir. Birinci tabaka, mültehimedir ki, havaya muhatap

olan tabakadır. İkinci tabaka, karinedir ki mültehimeden sonradır. O renksiz

yaratılmıştır ki kendi altında olan tabakanın rengiyle renklenmiştir. Üçüncü

tabaka, ayniyedir ki ya siyah veya elâ (şehlâ)dır. Yahut yeşilimsi sarı (safra)

veya gök mavisi (zerkâ)dır. Mültehimenin altındaki tabaka renksiz

yaratılmıştır ve altındaki tabakanın rengiyle renklenmiştir. Ayniye

tabakasından sonra beyaz rütûbettir ki yumurta beyazı gibi sâfîdir.

Dördüncüsü, ankebûtiyyedir ki örümcek yuvasına benzer. Bundan sonra

rütûbet-i celdiyyedir ki kar gibi şeffaf ve sâfîdir.

Kehriba (Kehribar); Birinci derecede sıcak, ikinci derecede kurudur. Kan

tükürmeyi ve kanın damardan çok akıp gitmesini engeller. Sıkıntı çarpıntı

(hafakan) ve zahîr’e faydalıdır. İshali kesicidir.

Mizacı kanlı olan kimsenin gıdası, sümmâki gibi soğuk ve muharrik,

mizacı balgamlı olan kimsenin gıdası sıcak ve latîf, mizacı safralı olan

kimsenin gıdası nar gibi soğuk ve nemli, mizacı sevdalı olan kimsenin

gıdası, rütûbetli olmalıdır.

İccâs (Erik); ikinci derecede soğuk ve nemlidir. Onun tatlısı mideyi

gevşetir ve ishal eder. Ekşisi kalp iltihâbını sâkinleştirip safrayı söker.

Tatlısı acısından daha az ishal eder.

Mübarek karpuz , cennet suyunu ve her gıdada olan lezzeti kendinde

bulundurur. Onun eti ve suyu, çekirdek ve kabuğu bütün organlara ve

kuvvetlere faydalıdır. Karpuz aynı zamanda hem yiyecek, hem içecek ve

hem de güzel kokulu bir reyhandır. Karnı ve mesaneyi temizler, bir

çövendir. Bel suyuna bereket, şehvete hareket verir. Kokusu güzel olup baş

ağrısını teskin eder. Cildi temizleyip güzelleştirir. Göze (bakış) kuvveti,

yemeğe iştiha ve lezzet verip susuzluğu giderir. Bağırsak kurtlarını öldürür.

Yetmiş hastalığı vücuttan gidermekle bedene çok fayda sağlar.

Cevz-i bevvâ (Küçük Hindistan cevizi); ikinci derecede sıcak ve

kurutucudur. Gözü kuvvetlendirir ve bir tür göz hastalığı olan “sebel”e iyi

gelir. Kokusu güzel, yenmesi hazım ettiricidir. Karaciğer, dalak ve mideyi

[162/b] kuvvetlendirir, idrarı söktürür. Tabiatı, kabız ettirmektir.

İnsanın kendi elinde olan sağlığı korumanın en ileri derecesi şudur ki, ilk

önce mizacları bilip ondan sonra mecburî sebepleri değiştirmek sûretiyle

bedende bulunan tabiî nemi iltihaptan korusun. Beden kısımlarının aşırı

derecede biribirinden ayrıştırmasına (tahallül) engel olsun. Ömrünün

sonuna kadar dışarıdan bir zarar gelmezse, insan hayatının dört

aşamasından (esnân-ı erba’a-) her bir dönemi, kendi gereklerince koruyup

kollayarak, sıhhat ve afiyet içinde gönül huzuruyla ömrünü tamamlasın.

Za’ferân (Safran); birinci derecede kuru, ikinci derecede sıcaktır. Cildi

güzelleştirir, bevli söktürür, şehveti azaltır, tıkanıklıkları çözer ve damarları

açar. Lâkin kabız ediciliği de vardır.

Eğer bir doktor onun nabzını tutarak arkadaş ve tanıdıklarının isimlerini

ve vasıflarını saysa, hangi isimde nabzı değişip yüzünün rengi atarsa o

ismin sahibinin onun sevgilisi olduğunu bilir.

Beyin yumuşak, boğumlu bir cevherdir ki rengi beyazdır. Beyin,

atardamarların iliği ve toplardamarlardan ve (ümmü’d-dimağ) olan zardan

(gışâ) ve kafatası kemiğine bitişik zardan meydana gelir. Beynin biçimi

üçgen gibidir. Tabanı başın ön tarafında ve iki kenarı ile çevrili köşesi başın

arka kısmındadır. Bedenin his ve hareketi beyin ile mükemmelliğe ulaşır ki

bedenin his organları yumuşak sinirler ile âzâların hareketleri sert sinirler

vasıtayla elde edilmiştir; hikmetleri daha önce anlatılmıştır.

Şûnîz (Siyah kimyon); siyah tanelidir. İkinci derecenin nihayetinde sıcak

ve kurudur. O, yakıcı ve parlatıcıdır. Gazları çözüp atar, behak ve bars’ı

giderir. Karındaki kurtçukları öldürür. Keten torba içinde iki dirhem ekşimiş

-oksitli ve zarar görmüş kimyon- alına konursa, nezleye ve inmeye iyi gelir.

Sandal ; ikinci derecede soğuk ve kurudur. (Merhem olarak) sürülmesi ve

içilmesi ateşli şişliklere, ateşli baş ağrısına ve ateşli çarpıntıya faydalıdır.

Hararet ve acıdan meydana gelen mide zayıflığına uygun gelir.

. Ebced: Eski Sâmi alfâbe sırasına göre tertiplenmiş, Arapça’ya mahsus

sesleri gösterir harfler ilâve edilmiş ve bu sıraya göre harflere, birden ona

sıra ile ondan yüze, onar onar, yüzden bine yüzer yüzer olmak üzere birer

sayı değeri verilmiş olan Arap harflerinin diziliş sırası ve bütünü. Bu harfler

sekiz gruba ayrıldıktan sonra, aralarına vokaller konularak mânâsı olmayan,

fakat Arap harflerine mevzû teşkil eden şu sekiz kelimeden meydana

gelmiştir: Ebced, hevvez, huttî, kelemen, sa‘fes, karaşet, sehhaz, dazgen.

(Ferit Devellioğlu, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat , Aydın Kitabevi,

Ankara 1988, s. 233-234.)

. Metinde “te‘addî” yazılmış, ama “teğaddî” olacak.

. Hayd: Yüce dağ burnuna derler.

. İccâs: Bazı yerlerde zerdâli ve armut anlamında da kullanılır.

. Tebâşir: Hakkında iki yorum bulunur. 1-Tebâşir, kına denilen bitkinin

yaşlısının içinde bulunur. Kınanın gövdesi boğumludur ve boğumlarından

elde edilen kalitelidir. 2-Adı geçen kına bitkisinin yakılmasıyla oluşur ve

külüne tebâşir denir. (İbn Sînâ, a.g.e. , c. II, s. 289, 630 numaralı dipnot.)

. El-Kãnûn ’da: “Cinsel arzuyu güçlendirir” denmiştir. Bkz. İbn Sînâ,

a.g.e. , c. II, s. 237.

Eğer kusmak ona zor geliyorsa veya vakti değilse mastikalı buğday ile

kaynamış sıcak su içip sağ yanı üzerine yatsın. Yahut bir parmak bala ince

tuz katsın ve pamuk ile makadında yarım saat kadar taşımaya katlansın.

Böylece yumuşaklık bulur, rahatlıkla o bozuk gıda kendinden gider. Sonra

elma gibi mideye kuvvet veren şeyleri yiyip hamamda yatsın.

. İbn Sînâ ise: “Sumak, safranın iç organlara akışını engeller” demiştir. el-

Kânun Tercümesi , c. II, s. 440.

. Zahîr: Aslı Arapça (ze-ha-rı) olup iç ağrısı demektir. Tıpta bâsur ve

mesane iltihâbından olan ağrılı akıntıya verilen addır.

. Kühûl: 30-50 yaş arasında bulunan kimseler. Olgunluk çağındakiler.

. Dârçîn: Aslının dârû-yi çîn olduğu söylenirse de, aslı “Çin darısı”

anlamına gelen “dâr-ı çîn”dir. Tarçın suyu keyif verici bir içki olarak

kullanılırdı.

. Sebel: Göze inen perde, dumanlı, bulanık görme hastalığı.

. Hindistan ve Çin tarafında yetişen bir bitki.

. Dâr-ı fülfül: Karabibere benzer uzun taneli baharat.

. Behak: İnsanın derisinde pul pul beyazlık ve alaca bir renk meydana

getiren bir çeşit hastalık.

. Yarpuz: Kekiğe benzer bir ot.

. Çöven: Kökü ve dalları, suyu sabun katılmış gibi köpürten bir bitki, bu

yüzden sabun otu denir (saponaria officinalis).

. Rîbâs- Reybâs: Kuzukulağı, rheum ribes.

. Fatîr: Mayasız saç ekmeği, bazlama. Bir çeşit pasta.

. Bars / baras: Vücutta yer yer beyaz ve alaca lekeler meydana getiren bir

hastalık; alaca hastalık, abraş.

. Fuâd: Manevî bir organ olup gönül ve Hak teâlâyı temâşâ yeri

anlamlarına gelmektedir.

. Kasvetin üç anlamı vardır: 1-Katılık, sertlik. 2-Merhametsizlik,

acımasızlık. 3-Sıkıntı, gönül darlığı. Türkçe’de üçü de kullanılmıştır.

Sebzelerin en hoşu, yarpuz, kereviz ve rîbâstır. Bunlar Hızır ile İlyâs

yiyecekleridir. İnsanı korur, cinleri ve cüzzamı giderir. Beyne faydalı olup

burun tıkanıklıklarını açar. Keme’ ki ak mantardır; o bir tür kudret helvası

olup suyu göze şifâdır, siyahı efdaldir.

Beyin yumuşak, boğumlu bir cevherdir ki rengi beyazdır. Beyin,

atardamarların iliği ve toplardamarlardan ve (ümmü’d-dimağ) olan zardan

(gışâ) ve kafatası kemiğine bitişik zardan meydana gelir. Beynin biçimi

üçgen gibidir. Tabanı başın ön tarafında ve iki kenarı ile çevrili köşesi başın

arka kısmındadır. Bedenin his ve hareketi beyin ile mükemmelliğe ulaşır ki

bedenin his organları yumuşak sinirler ile âzâların hareketleri sert sinirler

vasıtayla elde edilmiştir; hikmetleri daha önce anlatılmıştır.

Mide dairevî şekilli bir organdır ki et, sinir ve atardamarlardan

oluşmuştur. Mide üç parçaya bölünmüştür. Birinci kısmına yemek borusu,

ikinci kısmına mide ağzı, üçüncüsüne midenin dip kısmı denilir. Yemek

borusu, ağzın sonundan gelip göğüs kemiği sınırında son bulur. Mide ağzı

bahsedilen sınırdadır ki etten mahrum kalmıştır, yani etsizdir. Midenin dip

kısmı etli yaratılmıştır. Yeri göbeğin üstüdür. Midenin faydası ve görevi,

yiyecekleri hazmetmektir. Bağırsaklar kat kat hassas sinirler şeklindedir ki

sinir, yağ, toplardamarlar ve atardamarlardan oluşmuştur. Bunlar yedi

tanedir: Birincisine “bevvâm”, ikincisine “oniki parmak bağırsağı”,

üçüncüsüne “sâim” (tutucu), dördüncüsüne “dekkâk”, beşincisine “A’ver”

(körbağırsak), altıncısına “kolon”, yedincisine “müstakîm” (düzbağırsak)

denilmiştir. Düzbağırsak makat halkasına bitişiktir. Bunların faydaları ve

görevleri, gıdaların atıklarını ve fazlalıklarını vücuttan uzaklaştırmaktır.

Ey azîz! Bilinmelidir ki hadis bilginleri şöyle demişlerdir: Peygamberlerin

(aleyhimüsselâm) âdetleri sürekli arpa ekmeği yemeğe alışkanlık idi.

Sevgili Peygamberimizin (s.a.v.) çoğu zaman yediği o ekmek idi veya

buğday unu ile karışık arpa ekmeği yerdi. Arpa ekmeği ile arka arkaya üç

gece doymazdı. Çoğu kere zamanı açlık ve susuzlukla geçerdi. Bu sebeple

insanlara tembih edip buyurmuştur ki; “ Gündüzün aydınlığında ve gecenin

karanlığında ikişer kere yeme ve içme israftır ve hastalık sebebidir .” Et

yemeye ve çorba içmeye devam etmek kasvet verir. Kırk gün kadar ete ve

yağlı yemeklere devam etmek, ahlâkı bozar ve tabiatı değiştirir. Acıkmadan

tok karına yemek ve susamadan su içmek sağlığa zararlıdır. Nitekim ortada

bir şey yokken gülmek insanı utanacak duruma düşürür. Hiç uyanmadan

gece gündüz uyumak, insana bir ayıptır ve bu durum ona tembellik verir.

Ayva (sefercel) fuâda cilâ, kalbe aydınlık ve korkaklara cesaret vermede

eşsizdir. Onu pirinç pilavıyla yiyen hâmilenin çocuğu kuvvetli ve güzel

olur. Narı yağıyla yemek, mideyi terbiye etmektir. İncir yemek, kulunç ve

ve romatizmadan korur ve kalbe incelik verir.

. Dura mater ve pia mater.

. Hicâb-ı sadr da denilen, göğüs ile karnı ayıran ince ve geniş zar,

diyafram.

. Kahf: Parietal kemikler.

. Gışâ: Membran.

Bedenin mizacları on alâmetle bilinmiştir. Mecburî şartları altı tanedir:

Bedenin on mizacının birincisi, dokunma hissi (lems)dir. Mizacı dengeli

olan bedenin dokunma hissi, sıcaklık ve soğukluk hallerinde dengelidir.

Mizacı bozuk olanın hissi de mizacının bozuk olduğu yönde hissedilmiştir.

. İbn Sînâ mizacın teşhisinde yardımcı olan belirtileri 10 başlık altında

verir: 1-Vücut hissi, 2-Kaslı ve yağlı yapılılık. 3-Saç, saçın uzama nisbeti,

saçın şekli, saç rengi, fazla ve az saç, 4-Yüzün görünüşü, 5-Fizik, 6-

Organların alma kabiliyeti, 7-Uyku ve uyanıklık, 8-Organların fonksiyonel

durumu, 9-Salgılar, 10-Psikolojik faaliyet. (İbn Sînâ, el-Kânûn fi’t-tıb ,

Birinci Kitap, s. 172-177.)

. Karîniyye ya da karniyye: Kornea demektir.

. Mültehime: Conjuctiva.

. Hayat dört evreye ayrılır: 1- Yaklaşık otuz yaşa kadar olan gelişme devri.

2-Yaklaşık otuz beşlerden kırka kadar devam eden olgunluk devri. 3-