BİRİNCİ FEN · İKİNCİ BÂB · ÜÇÜNCÜ FASIL · Birinci Madde
Birinci Madde
Satürn (Zühal) yıldızının ortakmermezli küresini (felekü’l-mümessil)
bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki astronomi bilginleri şöyle demişlerdir: Yedi
gezegen yıldızdan biri olan Satürn (Zuhal), Ay feleğinden sayılınca yedinci
felektir (felek-i sâbi‘). Güneş feleğinin üstünde olup “dış gezegenler”
(eflâk-ı ulviye) adı ile şöhret bulan üç feleğin (eflâk-ı selâse) en yücesi ve
en büyüğüdür. Satürn (Zuhal) feleği Geyvan lakabı ile anılmakta olup
astronomi bilginleri ona; “Büyük Uğursuzluk (Nahs-ı ekber) ve Hindi
Yüzlü (Hind ü peyker)” demişlerdir.
Bu felekte ondan başka yıldız yoktur ve bu feleğin hâkimi sadece
Satürn’dür. Jüpiter ise, “En büyük mutluluk (sa‘d-i ekber,)” Merih korkunç
görünümlü olması sebebiyle (cellâd-ı manzara) ve “Küçük uğursuzluk”tur
(nahs-ı asgar) demişlerdir. Ancak, “Küçük mutluluk” (sa‘d-i asgar) diye
anılanyan ise, Bânû, Azrâ ve Parlak yüzlü Zühre’dir.
Uyum gösteren Debîr-i Semâ (göğün kâtibi) ile, güzel yüzlü Utarit’e,
Güneş feleğinin altında karar kılmış olmaları sebebiyle “iki iç gezegen”
(süfliyeyn) denilip, “Üç dış gezegen” (selâse-i ulviye) ve “iki iç gezegen”
(süfliyeyn) [40/b] diye isimlendirilen yıldızların hepsine birlikte -başka bir
adla- “beş şaşkınlar” (hamse-i mütehayyire) demişlerdir. Aynen bunun gibi
parlak yüzlü güneşe “büyük nurlu ” (neyyir-i a‘zam), güzel yüzlü Ay’a ise
“küçük nurlu” (neyyir-i asgar) denilip bu yedi gezegenin hepsi birlikte
“yedi gezegenler” (seb’a-i seyyâre) namı ile şöhret bulmuştur.
Astronomi bilginleri, Satürn (Zuhal) yıldızı için üç felek tespit edip
bunlardan birincisi “küllî felek” (felek-i küllî) olup merkezde, eksende,
kutuplarda, kuşakta ve hareketlerinde burçlar feleğine benzediği için ona
ortakmermezli felek denilmiştir.
İkincisi; dış merkezli felektir ki (felek-i hârici’l-merkez) ortakmermezli
feleğin altında iki paralel yüzeyde bulunup episikl’i (merkez-i tedvîr)
taşıdığından ona “taşıyıcı felek” denilmiştir. Üçüncüsü; felek-i tedvîr.
Satürn (Zuhal) yıldızı onun bir tarafında yerini alıp felek-i tedvîr kendi
merkezi üzere hareket edip döndüğünde Satürn’ü (Zuhal) de harekete
geçirip birlikte döndükleri için ona felek-i tedvîr denilmiştir.
Ortakmermezli felek küllî felektir (felek-i küllî) ve iki paralel yüzey ile
çevrilmiş küresel bir cisimdir. Yukarı yüzeyi (sath-ı a’lâ) üstünde bulunan
sabit yıldızlar feleğinin (felek-i sevâbit) çukur yüzeyine (sath-ı muka‘‘ar) ve
aşağı yüzeyinin (sath-ı ednâ) altında olan Jüpiter feleğinin yumru yüzeyine
(sath-ı muhaddeb) teğettir. Bu felek, üstünde ve altında diğer küllî felekler
gibi olan büyük feleğin kendine ait hareketine (hareket-i zâtiye) tâbi olup
ilk hareketi ile âlemin merkezi çevresinde doğudan batıya mecburen
(hareket-i kasriyye) hareket eder. İkinci olarak ise, kendine ait hareketiyle
(hareket-i zâtiye) âlemin merkezi çevresinde sekizinci feleğin hareketi
kadar batıdan doğuya âheste gider. Şüphesiz bahsi geçen feleğin altında
bulunan felek küreleri de mecburî olarak (bil-arz) doğuya hareket ile
muttasıf olup ve bizzat batıya hareketle muttasıf olmuşlardır. Bu konuya
dair geniş açıklama ileriki maddelerde gelecektir.