BİRİNCİ FEN · BİRİNCİ BÂB · ÜÇÜNCÜ FASIL · Üçüncü Madde
Üçüncü Madde
Toplama işleminin en kolay yolunu bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki aritmetik bilginleri şöyle demişlerdir: Toplamanın
en kolay yolu şudur: İki veya daha fazla sayı toplanmak istendiğinde, birler
basamağındaki sayıları alt alta gelecek şekilde yazarsın. Aynı şekilde onlar
ve yüzler basamaklarını da birbiriyle alt alta gelecek şekilde yazarsın ve
nihayetinde hepsinin altına bir çizgi çekersin. Buna “hatt-ı cem’” (toplama
çizgisi) derler.
Bundan sonra sağ taraftan başlayıp her basamakta bulunan sayıyı kendi
altında bulunan sayı üzerine toplayıp her bir basamak tamamlandıkça
bakarsın; eğer topladıkların 10’dan az ise, bunu toplama çizgisi altındaki
aynı hizaya yazarsın.
Ve eğer topladıkların 10 sayısına ulaştıysa ona bedel olarak toplama
çizgisi altındaki hizasına 0 (sıfır) yazıp 10 sayısını 1 kabul ederek, sol
tarafta bulunan onlar basamağındaki sayı üzerine eklersin.
Eğer onlar basamağındaki sayıların toplamı da 10’dan fazla olursa, bu
takdirde fazla olan sayıyı onlar basamağı altındaki hizaya gelecek şekilde
toplama çizgisinin altına yazarsın.
Elde kalan 10’u bir kabul edip yüzler basamağında toplayacağın sayıya
eklersin. Böylece her 10’luğu bir kabul edip bunu solda bulunan değerlere
ilâve edersin. Çünkü sağda bulunan her sayının 10’u, ona göre solda
bulunanın 1’i mesâbesindedir.
Ve eğer soldaki basamakta herhangi bir sayı yoksa, elde kalan sayıyı
toplama çizgisinin altında, sayı bulunmayan basamağın hizasına olduğu gibi
yazarsın. Herhangi bir basamağın hizasında, yani altında sayı bulunmazsa,
o sayıyı toplama çizgisinin altına aynı basamağa yazarsın. İşlem aşağıdaki
gibidir:
00373 + 02318 + 73514 = 76205
Sağlaması: [432] 2/2
Eğer toplama işlemi yapacağın sayıların adedi üçten ya da dörtten fazla
olursa, her dört tanesini bir çizgi altında toplarsın. (Aşağıya doğru işleme
devam ederken) toplama çizgisinin üzerinde kalan sayılara itibar etmeyip
elde ettiğin toplama, alttaki sayıları eklersin. Toplamakta olduğun sayılar
bitinceye kadar bu şekilde (gruplandırma ile) işleme devam edersin.
Topladığın her sayının adını yani her fiyatın hangi mala ait olduğunu sol
tarafta kendi hizasına yazarsın. Bunun usûlü şudur: Toplanacak sayıların ait
olduğu eşya isimlerini uzunca bir kâğıdın sol tarafına birbirinin altına
gelecek şekilde yazarsın.
Böylelikle aynı zamanda her bir ismin karşısına gelen sayıyı Hindî
rakamlarla onun sağına ve kendi hizasına gelecek şekilde birler, onlar ve
yüzler basamaklarındaki rakamların aynı hizada alt alta gelmesine dikkat
edersin.
Sayı bulunmayan basamağa sıfır yazıp işlemi tamamlamak için yukarıda
anlatılan yöntemi uygularsın. İşlemin şekli şudur:
Mushaf-ı Şerif: 0032
Tefsîr-i Meâlim: 0654
Tefsîr-i Kâdî: 0710
Tefsîr-i Kebîr: 0891
Toplam: 2287
Câmi-i Buhârî: 0921
Luğat-ı Kâmûs: 0567
Toplam: 3775
Yalnız üç bin yedi yüz yetmiş beş (kuruş.)
Sağlaması: 4/4
Bu şekilde üzerinde işlem yapılan kâğıda dilli defter , rakamlara ise kara
cümle denir.
Her sayının sağlaması, sayıyı oluşturan rakamların toplamından, dokuz ve
katları çıkarıldıktan sonra bu toplamadan kalan sayıdır.
Ancak toplamanın sağlaması, iki veya daha fazla toplananın sağlamalarını
toplayıp toplamın dahi sağlaması alınıp karşılaştırmakla yapılır.
Eğer iki sağlama eşit olursa toplama işlemi doğru yapılmış demektir. Aksi
durumda yanlıştır.
Eğer toplamanın sağlaması doğru çıkmadıysa, işlem doğru yapılmamış
demektir. Sağlamanın doğru olması için işlemin doğru olması gerekir.
[22/a]