BİRİNCİ FEN · ÜÇÜNCÜ BÂB · ONUNCU FASIL · İkinci Madde
İkinci Madde
Üç bileşik cismin (mevâlîd-i selâse) ilki olan madenlerin hallerini
ayrıntılarıyla, çeşitlerini de özetle bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki filozoflar şöyle demişlerdir: Üç bileşik cismin
başlangıcı olan madenlerin tamamı yerin içinde sıkışan buhar ve
dumanlardan meydana gelen cisimlerdir ki nicelik ve nitelik bakımandan
birbirinden farklı bulunan pek çok karışımlar sonucu meydana gelmiştir.
Eğer bir madenin karışımı kuvvetli olup çekiç kabul ederse, bilinen şu yedi
cisimden biri olur: Altın (zeheb), gümüş (fidda), bakır (nühâs), kalay
(rasâs), demir kurşun (esreb) ve tunç. Ve eğer bir madenin karışımı kuvvetli
olup çekiç kabul etmezse, taş cinsinden biri olur: Elmas, (la’l), yâkut,
zümrüt, zeberced (yeşil süs taşı), seylan ve fîrûze gibi. Ve eğer buhar
dumana gâlip gelirse yeşim, mermer, billur ve civa gibi şeffaf olan
cevherler oluşur. Eğer duman buhar üzerine üstün gelirse tuz, demir-sülfat
(zâc), kükürt (kibrît), nişadır, şap ve benzeri taşlar meydana gelir. Bazı
taşlar rutûbetin etkisiyle çözülür; tuzlu cisimlerde olduğu gibi. Bazısı da
ateşle çözülür; demir-sülfat (zâc) ve kükürt gibi. Ve eğer terkibi yumuşak
ise civa olur.
Bütün madenlerin asılları bir müddet yerin içinde oluşum süreci geçirip
yerleştikten sonra o madenin ürünleri (furû’) aradan asırların geçmesiyle
arzın dibine doğru inip gitmektedir. Nitekim bütün ağaçların ve bitkilerin
kökleri yerin altında oluşup orada yer edinince, dalları ve diğer kısımları
aradan geçen uzun zaman sonucu yeryüzüne çıkmaktadır. Bahsedilen yedi
cismin meydana gelmesi, civa ile kükürdün nicelik ve nitelik bakımından
farklılaşması ve farklı oranlarda birbiriyle karışması neticesinde olur.
Civanın meydana gelmesi ise, o ince su zerreciklerinin toprağın latîf
parçalarıyla karışıp yüksek hararete maruz kalmasıyla olur. Kükürt ise, su
ve toprak parçacıklarının yüksek hararette birbirine karışmasıyla meydana
gelir ki oluşum sırasındaki sıcağın etkisiyle yağ gibi olur. Şeffaf ve katı
cisimlerin meydana gelmesi, tatlı suların etkisiyle olmaktadır. Tatlı su,
madenler arasında katı taşlar içinde binlerce yıl süreyle kalarak saflaşır,
madenin hararetiyle taşa dönüşür. Şeffaf olmayan cisimlerin meydana
gelmesi, yapışkanlı çamurla suyun karışmasından olup güneşin harareti ona
binlerce yıllık tesir etmiştir. Rutûbetle ayrışan cisimlerin meydana gelmesi,
yerin yakıcı (muhterik) ve kuru (yâbis) cisimlerine suyun şiddetle
karışmasıyla gerçekleşir.
Yağlı maddelerin meydana gelmesi, yerin içinde bekleyen rutûbetlerledir.
Madenin hararetiyle incelip çözülerek bölgenin toprağına karıştığında,
tekrar madenin hararetiyle pişer ve koyu yağ haline gelir. Şu halde altın
madeni, dağların içinde, yumuşak taşlı ve kumlu yerlerde oluşur. Gümüş ve
benzerleri ise, dağların derinliklerinde yumuşak toprağa karışmış bulunan
taşların içinde meydana gelir. Kükürt madeni, ıslak, nemli ve yağlı yerler ile
yumuşak topraklarda oluşur. Tuzlar madeni, sıcak topraklarda ve tuzlu
arazilerde oluşur. Kireç madeni (cass), yumuşak ve sıcak yerlerde meydana
gelir. Üstübec madeni (isfîdâc) [555] , kireçle karışık kumlu yerlerde oluşur.
Göztaşı (zâc) ve şaplar madeni, kıraç ve sert arazilerde oluşur. Bu kıyasa
göre her madenin bir bölgeye mahsus olduğu görülmüştür. O madenin orada
oluşmasının yerin özelliğinden kaynaklandığı bilinmiştir.
Maden çeşitleri çok fazladır; ana hatlarıyla üç kısma ayrılmıştır: Birinci
kısım: Katı maddeler İkinci kısım: Ağaçlar [Ağaçlardan oluşan madenler]
Üçüncü kısım: Yağlı madenler.