BİRİNCİ FEN · İKİNCİ BÂB · YEDİNCİ FASIL · Dördüncü Madde
Dördüncü Madde
Venüs yıldızının hızını, istikãmetini, yavaşlamasını ve duraklamasını,
şaşkınlığını ve Güneş ile olan irtibatını ve ona yaklaşmasını bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki astronomi bilginleri şöyle demişlerdir: Venüs
yıldızı da, (yukarıda hususiyetlerini anlattığımız yıldızlar gibi) bazen
sür’atle, bazen istikãmet üzere gider. Seyrinde bazen yavaşlama olur ve
bazen geri dönüşü görülür. Bazı vakitlerde, hareketlerine bir şaşkınlık ârız
olur.
Burada sözünü ettiğimiz birbirinden farklı durumların meydana gelmesini
etkileyen gerçek sebebe dair açıklama şudur ki; Venüs yıldızı Episikl
feleğin yukarısında bulununca, kendi merkezinin hareketi, Episikl feleğin
merkezinin hareketine Burçların doğuşu üzere uygun düşer. Bu sebeple
yıldızın (normal hızından daha) serî hareket ettiği gözlenir. Yıldız, Episikl
feleğinin yeröte cihetine bir miktar eğilirse, düz hareket ettiği görülür.
Venüs, Episikl feleğinin Yerberisine indiği vakit; yavaş hareket ettiği
görülür. Çünkü bu takdirde yıldızın kendi merkezi inişte olduğundan,
gerçekte hareketi görünmez olur. Ve sadece Episikl feleğin merkezinin
hareketi görünür.
Yıldız, episiklin Yerberisine yakın olunca, kendi merkezinin Burçların
doğuşuna aykırı bulunması, Episikl feleğin merkezinin hareketiyle
(yukarıdaki maddelerde söz konusu edilen) taşıyıcı kürenin Burçların
doğuşuna muvafık bulunan hareketine eşit olup (bahsi geçen iki hareket)
birbirine zıt ve muârız oldukları için yıldız duruyor gibi görünür. Yıldız,
Episikl feleğinin en alt noktasına indiği vakit; kendi merkezinin hareketi,
Episikl feleğinin hareketinden fazla olup yıldız geri dönüyor gibi görünür.
Yıldızın geri dönüşü tamam olup da, iki hareket yine birbirine eşit hale
gelince; yıldız ikinci kez duruyor gibi görünür. Ve bundan sonra tekrar
yavaş hareket ediyor gibi olur.
Çünkü o zaman yıldızın kendi merkezi, Episikl feleğin merkezine çıkmış
olduğundan, hareketi yine görünmez olup ancak Episikl feleğin merkezinin
hareketi görünmüş olur. Halbuki yıldız, Episikl feleğin içinde dönüşünü
aynı hızla, şeksiz şüphesiz tamamlar. Çünkü (daha önce açıklandığı üzere)
yıldızların ve feleklerin hareketleri kendi küreleri kuşağına nispetle
birbirine benzer olup basit ve düzdür.
Yıldızın geri dönüşünden önceki yerine; birinci makãm, geri dönüşünden
sonraki yerine ise, ikinci makãm denir. Venüs yıldızının devresini
tamamlaması; bir ay on bir gün sürer. Düz hareketinin süresi sekiz buçuk
aydır. Ve bu taşıyıcı küre, burçlar feleği kuşağından güney ve kuzey
istikãmetine doğru dörtte bir derece kadar meyilli iken, Episikl feleğinin
yeröte ve yerberi noktaları da, söz konusu meyilli felekten bazen kuzey
tarafa ve bazen de güney cihetine doğru eğimli olup aralarında takrîben iki
buçuk derece kadar enlem farkının olduğu bulunmuştur. İşte bu sebeplerle
yıldız bazen hareketlerinde şaşırmış gibi görünmüş ve buna binâen
“şaşkın” diye isimlendirilmiştir.
Venüs yıldızının güneşe nisbetle yakınlaşması ve onunla karışı karşıya
bulunması durumları şöyle açıklanmıştır: Venüs’ün taşıyıcı küresinin
hareketi daima, güneşin dışmerkezli küresinin hareketiyle eşit olmakla,
Episikl feleğinin merkezi, güneşin merkezine daima teğet bulunmuştur. Bu
durumda parlak Venüs yıldızı, Güneş küresinin çevresinde, Episikl feleğinin
hareketiyle devrân ettikçe, Episikl feleğin çapının yarısı kadar ondan
uzaklaşmış olup iki uzaklığın ortasına gelince; bazen sabah yıldızı, bazen de
akşam yıldızı olarak görülüp meş’ale gibi parıldar. Bazen de Güneş ile
ışıklanır ve onun ışığı ile kendi ışığı kaybolur.
Diğer gezegenler gibi güneşin kursundan (kurs-ı şems; solar disk) [503]
uzak düşmeyip her devresinde iki kere Güneşle yakın olur. Bir defa da geri
dönüşünün yarısında [49/b] yani, episiklinin ortalama apojesinde
bulunduğunda daima yakınlık ve aydınlık ortaya çıkar. Bir kere de geri
dönüşünün tam ortasında, yani Episikl feleğinin yerberide bulunduğu
sırada, Güneşle daimî bir yakınlık ve çakışma hali meydana gelmiş olur. Bu
iki yakınlaşma arasında geçen zaman, takrîben dokuz ay yirmi gündür.
Doğrusunu, ancak Allah teâlâ bilir.