BİRİNCİ FEN · İKİNCİ BÂB · ÜÇÜNCÜ FASIL · Dördüncü Madde
Dördüncü Madde
Zühal (Satürn) yıldızının yönünü ve hareketlerini, doğru hareketini,
duraklamasını, yavaşlamasını ve hızını, (devrini tamamlayınca) geri
dönmesini ve şaşkınlığını (hayret), Güneş ile olan irtibatını ve Güneş’e
yaklaşmasını bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki astronomi bilginleri şöyle demişlerdir: Yedi
gezegenden Güneş ve Ay’dan [41/b] başkasına yani üç yüksek (selâse-i
ulviye) ile iki alçağa (süfliyeteyn) şu sebeple “beş şaşkınlar” (hamse-i
mütehayyire) [486] denilmiştir ki, bunlarda bazen doğru hareket etme ve
bazen de yavaş gitme, bazen durma ve bazen de geri dönme, bazen
duraksama ve yavaş hareket etme, bazen de düz ve sür’atli gitme ârız olur.
“Beş şaşkınlar”ın hareketlerinin bu minval üzere olmasının açıklaması
şudur ki söz konusu gezegenlerden biri döndürücü feleği üstüne gelince,
gezegenin kendi hareketinin merkezi Episikl’in hareketinin merkezine yani
burçların doğuşu (tevâlî-i burûc; Metâli‘u’l-burûc) [487] üzerine denk düşüp
hızlı hareket ediyor (serîu’l-hareke) görünür. Yıldız, Episikle bir miktar
daha meyledince bu sefer hareketi düz olur ve Episikl’in eteğine (esfel)
inerse, yıldızın kendi merkezi inişte olduğu için hareketi görünmez olup
olduğu yerde durakladığı görülür (batîu’l-hareke). Yıldız, Episikl’in eteğine
(esfel-i tedvîr) yakın olunca bu sefer kendi merkezinin doğuşunun aksine
(hilâf-ı tevâlî) bulunan hareketi Episikl’in merkezi ve taşıyıcı feleğin
hareketiyle berâber olup söz konusu iki hareket birbirine zıt olduğu için
yıldızın durmakta olduğu görülür. Yıldız iyice alçalıp eteğe (esfel-i tedvîr)
inince bu kez kendi hareketi Episikl’in merkezinin hareketinden daha fazla
olduğu için geriye dönüyor (râci‘) görülür. Yıldızın geri dönüşü (ric‘at-i
kevkeb) sona erince bu sefer yukarıda sözünü ettiğimiz iki hareket yine eşit
hale gelir ve yıldız ikinci kez duruyor (batî’ul- hareket) görünür.
Bu duraksamadan sonra tekrar yükselme haline geçeceği için, kendi
hareketi yine görünmez olup yıldız yine yavaş hareket ediyor görünür.
Yavaş hareketten sonra tekrar düz hareket ediyor görünür. Halbuki yıldız,
kendi dönüşü itibariyle şüphesiz hareketini düz olarak tamamlar. Çünkü
bütün feleklerin ve yıldızların hareketleri kendi yörüngelerine nispetle
ebediyyen basit bir şekilde seyreder ve bunların hareketleri birbirine
benzerdir. Bir yıldızın geriye dönüşünden (ric‘at) önceki durağına ilk
makãm, bundan sonrakine ise ikinci makãm derler. Satürn (Zühal)
yıldızının geriye dönüşü dört aydır, düz hareketi ise sekiz ay yirmi dört
gündür.
Parlak güneşe nispetle yukarıda sözünü ettiğimiz “beş şaşkınlar”a (hamse-
i mütehayyire) bir takım irtibat ve yaklaşma halleri ârız olmuştur. Satürn
yıldızının daima Episikl’in orta yerinden (zirve-i vüs’at) kendi merkezine
uzaklığı, Güneş merkezinin burçlar feleğinden olan orta yerinden Episikl
feleğin merkezi ortasının uzaklığı (mevzi-i vüstâ) gibidir. Şu halde Satürn
(Zühal) yıldızı, Episikl feleğin ortasının yeröte noktasında bulunduğu sırada
daima ortalama bir yakınlıkla (mukãrine-i vasatiye) Güneş’e yakın
bulunmuş olur. Çünkü Güneş’in merkezi, Episikl feleğin merkezinden uzak
olduğu müddetçe Episikl’in orta zirvesinden söz konusu yıldızın merkezi de
güneşin uzaklığı kadar bir mesafede ırak olur. Tâ ki parlak Güneş, Episikl
feleğin merkezi ile karşı karşıya gelinceye kadar Satürn yıldızı, Episikl
feleğin eteğine (hadîd-i tedvîr) iner. Bu durumda Zühal yıldızının Güneş ile
olan uzaklığı ve yakınlığı, Episikl feleğin zirvesinde bulunduğu hale uygun
düşer ve Güneş ile karşılıklı bulunması Episikl feleğin eteğinde bulunduğu
hal gibi olur. Müşteri ve Merih yıldızlarının dahi güneşle olan irtibatları
bunun gibi olur ve bunlardan her birine dair açıklayıcı bilgiler, kendi adları
ile gelecek ilgili fasıllarda açıklanacaktır.
Zühal yıldızının her iki yaklaşması (ihtirâk) arasında geçen süre bir sene
on üç gündür. Çünkü her üç yüz yetmiş sekiz günde bir kere burçlar
feleğinde güneşin mekânına gelir, onunla görünmez olur. Yeryüzüne yakın
olması itibarı ile bu vaziyete iki gezegenin çakışması (kırân) ve yaklaşması
(ihtirâk) denilmiştir. Zühal yıldızının taşıyıcı feleği, burçlar kuşağından
(mıntıkatü’l-burûc) güney ve kuzey istikãmetine doğru ikişer buçuk derece
eğimli iken, aynı zamanda Episikl’in de Görünen apoje (zirve-i mer’î) [488] ;
bu’du’l-eb’âd el-mukavvem) ve eteğinin meyli bazen güneye ve bazen de
kuzeye dört buçuk derece kadar eğimli olduğundan, bu yıldızın
yörüngesinde enlem değişikliği (ihtilâf-ı arazî) bulunup seyri sırasında
şaşırmış gibi görünerek adı “beş şaşkınlar” içinde anılmıştır.