ÜÇÜNCÜ FEN · ÜÇÜNCÜ BÂB · ÜÇÜNCÜ FASIL · Dördüncü Madde
Dördüncü Madde
Sabır ve tahammülün kısımları ve faydaları ile sabırsızlıkla ağlayıp
sızlanmanın (cez‘ u fez‘) zararlarını bildirir.
Ey azîz! Bilinmelidir ki Allah dostları şöyle demişlerdir. Sabır acı ve
faydalı bir ilaçtır, (acısına katlanıp) içene bütün faydaları sağlar ve her türlü
zararı ortadan kaldırır. O öyle bir ilaç ki âkil olan kişi nefsini zorlayarak bu
acı ilâcı faydalarından dolayı içer. Bir saat çekilen acı bir yıllık tatlılık verir
düşüncesiyle onun acısına sabreder, tahammül eder.
Sabır dört kısma ayrılır:
1- Allah’a itaat hususunda gösterilen sabır.
2- Günahları terk etmede gösterilen sabır.
3- Dünyanın gereksiz işleri(ne meyledip aldanmama) hususunda
gösterilen sabır.
4- Belâ ve zorluklar karşısında gösterilen sabır.
Bu saydığımız dört hususa sabredip katlanan kişi nice faydalar elde eder
ki bunlardan Allah’a itaat, kişinin menzil-i maksuduna ermesi ve istikamet
üzere yaşayarak büyük mükâfâtlara nail olmasıdır. Günahlardan ve
belâlardan iki cihanda kurtulmasıdır. Ayrıca dünyada mâruz kalabileceği
geçim sıkıntısı gibi zorluk ve meşakkatlerden kurtulup rahat bulmasıdır.
Sabır ve itaat vasıtasıyla kişi yüce mertebe ve makamlara ulaşır, derecesi
yükselir. Allah’ın ünsiyetini kazanmak gibi pek çok faydalar elde eder.
Sabır sâyesinde kişi istenmeyen kazanın kahrından, kavgadan, ağlayıp
sızlanmanın sıkıntılarından, dünyanın meşakkatlerinden ve âhirette cezaya
uğratılmaktan, arzu ve heveslerin peşine takılıp gitmekten, düşmanların hîle
ve tuzaklarından ve nice bin belâlarla musibetlerden kurtularak muradına
kavuşur. İki cihan saadetini elde ederek rıza makamına kavuşur.
Sabretmeyip endişe ve heyecana kapılan ise, yukarıda sayılan faydaların
hepsinden mahrum olur ve her türlü sıkıntılara mâruz kalarak üzüntü ve
kederle dolar, arzu ve isteklerine meyleder. Çünkü irâdesi böyle zayıf olan
kimse ibadet ve vazifelerini tam yapamaz ki ünsiyeti (Allah’la dostluğu)
bulmuş olsun. Bilakis o gâfil kalır. Veyahut Allah’ın yasakladığı şeyleri
işlememeye sabredemeyip haramları irtikap ettiği için perişan olur, hüsrana
uğrar. Yahut da dünyanın geçici zevklerine aldanmama konusunda
sabredemeyip onları toplamaya uğraşırken belâsını bulur. Veyahut da başına
gelen musibetlere sabredemeyip ağlayıp sızlanır da, sabırla elde edeceği
birçok fazîletten mahrum kalır. Çoğu zaman ağlayıp sızlanması ve aceleci
davranması sebebiyle sabrın karşılığı da uçup gider, bir musibet ikiye
katlanır ki bunların biri musibetin kendisi, diğeri sabrı yitirmesidir. Nitekim
denilmiştir ki; “Musibetlere sabretmekten mahrum olmak, belâların bizzat
kendisinden daha zor ve şiddetlidir.” Şu halde çokça ağlayıp sızlanmaya ne
lüzum var ki, o eldekinin de uçup gitmesine sebep olur ve elden çıkıp
kaybolanı sana geri getirmez. Bari ağlayıp sızlanma ki, biri senden giderse
diğeri kaybolmasın.
Bu konuyu şu sözle özetleyebiliriz: Hazret-i Ali (r.a.) bir kişiye taziyede
bulunup şöyle demiştir: “Eğer sabredersen, hakkında takdir edilenler (yine
de) cereyan eder, ancak sen sabrına karşılık ecrini alırsın. Şayet sabretmez
ve ağlayıp sızlanırsan, kader yine cereyan eder fakat sen mahrum olursun.
Çünkü her şeyi yapıp eyleyen, yoktan var eden yüce Yaratıcı [256/b] (Hâlik
ve Bârî) Allah tealadır ki, O kaza ve kaderi bilendir. O’nun hükümleri, vakti
geldiğinde herkesi kuşatır.»
Şu halde tedbir ve tedarikle uğraşıp ağlayıp sızlanan, afiyet (ve gönül
huzuru gibi nimetler)den sıyrılıp mahrum kalmış olur. Öyleyse tefvîz,
tevekkül, sabır ve tahammül âriflerin kârıdır. Çünkü bunlar marifetin
alâmetleridir.
Mesnevî’den Şiir
1-Ey karârî dâde reh-râ gâm gâm
Hâm-ı hâmî hâm-ı hâmî hâm-ı hâm
2-Nâzır-ı fer‘î zi-aslî bî-haber
Fer‘ mâyîm asl ahkâm-ı kader
3-Çerh-i gerdân-râ kazâ gomreh koned
Sad utârid-râ kazâ ebleh koned
4-Teng gerdâned cihân-ı çâre-râ
Âb gerdâned hadîd u hâre-râ
5-Goft Hak Eyyûb-râ der mekremet
Men be-her mûyiyet sabrî dâdemet
6-Hîn be-sabr-ı hod me-kon çendîn nazar
Sabr dîdî sabr dâden-râ niger
7-Çun bedîdî gerdiş-i seng-âsyâ
Âb-i cû râ hem be-bîn âhir biyâ
8-Hâk-râ dîdî ber âmed ber hevâ
Der meyân-ı hâk benger bâd-râ
9-Dîghâ-yı fikr mî-bînî becûş
Ender âteş hem nazar mî-kon be-hûş
10-Çend bînî gerdiş-i dûlâb-râ
Ser burûn kon hem be-bîn tîz âb-râ
11-To hemî gûyî ki mî-bînem velîk
Dîd-i ân-râ bes alâmethâst nîk
12-Gerdiş-i kef-râ çu dîdî muhtasar
Hayretet bâyed be-deryâ der niger
13-Ân ki kef-râ dîd sır gûyân buved
V’ânki deryâ dîd û hayrân buved
14-Ân ki kef-râ dîd der gerdiş buved
V’ân ki deryâ dîd û bî-ğış buved
15-Ân ki kef-râ dîd ser-gerdân buved
V’ânki deryâ dîd û bes ân buved
16-Ân ki kef-râ dîd niyyethâ koned
V’ânki deryâ dîd dil deryâ koned
17-Ân ki kef-râ dîd bâşed der şumâr
V’ânki deryâ dîd şod bî-ihtiyâr
18-Ânki kef-râ dîd âyed der sohen
V’ânki deryâ dîd şod bî-mâ u men
19-Ânki kef-râ dîd pâlûde şeved
V’ânki deryâ dîd âsûde şod
20-Ânki kef-râ dîd bâşed mest-i û
V’ânki deryâ dîd gerded nur-ı hû
Mesnevî’den Şiir (in tercümesi)
1- Ey yolu adım adım yürümeye karar veren! Hamın hamısın sen, hamın
hamısın, hamın hamı.
2- Sen parçaya bakıyorsun, asıldan haberin yok. Biz parçayız, asıl olan
kaderin hükümleridir.
3- Kaza, dönüp duran gökyüzüne bile yolunu kaybettirir. Kaza, yüzlerce
Utarid’i aptala çevirir.
4- Çareler dünyasını dar eder. Demirle mermeri eritir, suya çevirir.
5- Allah, Eyyub’a kerem ederken “Ben, senin her kılına bir sabır verdim”
buyurdu.
6- Kendine gel, sabrına bu denli bakma! Sabrı gördün, sabır vereni de gör.
7- Değirmen taşının dönüşünü gördün madem; Bir kere de gel derenin
suyunu gör.
8- Havaya yükselen tozu toprağı gördün ya; toz toprak arasındaki yeli de
gör.
9- Düşünce kazanlarını kaynarken görmedesin. Aklını başına al, ateşe de
bir bakıver.
10- Ne zamana kadar dolabın dönüşünü göreceksin? Başını dışarı uzat da,
sür›atle akan suyu gör.
11- Sen, görüyorum deyip durmadasın ama; O görüşün nice açık seçik
belirtileri var.
12- Denizin köpüğünü şöyle böyle gördün. Hayret etmek lâzımsa denize
bir bak.
13- Köpüğü gören, sırlar söyler. Denizi gören ise hayrete düşer.
14- Köpüğü gören, dönüp dolaşmaya koyulur. Denizi gören ise arı duru
olup gider.
15- Köpüğü gören avâre olur. Denizi gören ise bizzat o olur.
16- Köpüğü gören, niyetler eder. Denizi gören ise gönlünü denize çevirir.
17- Köpükleri gören sayılara tutulur. Denizi gören ise irâdesini kaybeder.
18- Köpüğü gören, konuşmaya başlar. Denizi gören ise «biz»den ve
«ben»den geçer.
19- Köpüğü gören süzülür. Denizi gören ise huzura erer.
20- Köpüğü gören ondan mest olur, kendin geçer. Denizi gören ise
Hû’dan bir nûr olur.