-2. CİLT- · 250 – BAYRAM NAMAZINDA EZAN OKUNMAZ
1146 – Abdurrahma ibn-i Âbis radıyallahu anh’dan: Bir zât İbn-i Abbas’a
Rasûlullah sallallahu aleyhi vesellem ile bayramda hazır bulundun mu, diye
sordu? O da “evet” dedi. Benim Rasûlullah’a yakınlığım olmasa idi, yaşım
küçük olduğu için bayram namazında bulunamazdım. Rasûlullah sallallahu
aleyhi vesellem Kesir bin Savt’ın evi yanındaki yüksek yere geldi. Namaz
kıldı. Sonra hutbe okudu İbn-i Abbas, ezan ve ikameti zikretmedi.
Dedi ki: Sonra sadaka ile emretti. Kadınların kulaklarına ve boğazlarına
işaret ediyorlardı. Rasûlullah sallallahu aleyhi vesellem Bilal’a (kadınların
yanına gitmesini) emretti. Bilal da gitti. Sonra Rasûlullah sallallahu aleyhi
vesellem’e döndü. [171]
1147 – İbn-i Abbas radıyallahu anh’dan:
Rasûlullah sallallahu aleyhi vesellem, Ebû Bekir, Ömer ve Osman bayram
namazını ezan ve kametsiz olarak kıldırdı. (Râvîlerden) Yahya (bin
Kaddam) tereddüt etti. [172]
İZAH
Yahya bin Kaddam, İbn-i Abbas’ın Ömer mi, yoksa Osman mı, dediğinde
şüphe etti.
1148 – Câbir bin Semura radıyallahu anh’dan: Ben Rasûlullah ile ezan ve
ikametsiz iki bayram namazını bir iki değil, defalarca kıldım. [173]
İZAH
Bu hadis-i şerifler bayram namazlarında ezan ve ikamet bulunmadığına
delâlet ederler. İlim adamları bunun üzerinde ittifak etiler. Yalnız Abdullah
bin Zübeyr’in, bayramlarda ezan okuttuğu, kamet getirdiği rivâyet
edilmiştir.
[142] . Müslim, Kitâbu’l-Cuma, b. 10, s. 589, n. 862, c. 1; Neseî, Kitâbu’l-
Cuma, b. 24, s. 110, n. 1416, c. 1; İbn-i Mâce, Kitâbu İkâmeti’s-Salât, b. 85,
n. 1105, s. 351, c. 1
[143] . Müslim, Kitâbu’l-Cuma, b. 10, s. 589, n. 862, c. 1; Neseî, Kitâbu’l-
Cuma, b. 25, s. 110, n. 1419, c. 3; İbn-i Mâce, Kitâbu İkâmeti’s-Salât, b. 85,
n. 1106, s. 351, c. 1
[144] . Müslim, Kitâbu’l-Cemaat, b. 13, s. 870, n. 594, c. 2; Neseî,
[145] . Müslim, Kitâbu’l-Cemaat, b. 13, s. 873, n. 595, c. 2; Neseî, Kitâbu’l-
Cemaat, n. 1412, c. 3
[146] . Müslim, Kitâbu’l-Cemaat, b. 13, s. 873, n. 595, c. 2; Tirmizî,
Kitâbus’s-Salât, b. 364, n. 507, s. 381, c. 2
[147] . Müslim, Kitâbu’l-Cuma, b. 13, n. 874, s. 595, c. 2; Tirmizî,
Kitâbus’s-Salât, b. 371, n. 515, s. 391, c. 2
[148] . Tirmizî, Kitâbu’l-Menakıb, n. 3776
[149] . Tirmizî, Kitâbus’s-Salât, b. 368, n. 512, s. 387, c. 2
[150] . Müslim, Kitâbu’l-Cuma, b. 3, n. 581, s. 583, c. 1; Neseî, Kitâbu’l-
Cuma, b. 15, n. 1403, s. 104, c. 2; İbn-i Mâce, Kitâbu İkâmeti’s-Salât, b. 86,
n. 1110, s. 352, c. 1
[151] . Buharî, Kitâbu’l-Cuma, b. 32, s. 223, c. 1; Müslim, Kitâbu’l-Cuma,
b. 14, n. 875, s. 576, c. 1; Tirmizî, Ebvâbu’s-Salât, b. 367, n. 510, s. 384, c.
2
[152] . Müslim, Kitâbu’l-Cuma, b. 14, n. 875, s. 596, c. 1; İbn-i Mâce,
Kitâbu İkâmeti’s-Salât, b. 87, n. 1114, s. 353, c. 1
[153] . Neseî, n. 1401
[154] . Tirmizî, Ebvâbu’s-Salât, b. 379, n. 526, s. 404, c. 2
[155] . Tirmizî, Kitâbus’s-Salât, b. 373, n. 517, s. 394, c. 2; Neseî, Kitâbu’l-
Cuma, b. 25, s. 110, c. 3; İbn-i Mâce, Kitâbu İkâmeti’s-Salât, b. 88, n. 1115,
s. 354, c. 1
[156] . Müslim, Kitâbu’s-Salât, b. 1, n. 687, s. 479, c. 1; Neseî, Cuma, b.
Men edreke Rek’aten Mine’l-cümuati, s. 112, c. 3; İbn-i Mâce, Kitâbu
İkâmeti’s-Salât, b. 91, n. 1122, s. 356, c. 1; Tirmizî, Ebvâbu’l-Cuma, b. 377,
n. 524, s. 402, c. 2
[157] . Müslim, Kitâbu’l-Cuma, b. 16, n. 878, s. 598, c. 2; Tirmizî,
Ebvâbu’s-Salât, b. 385, n. 533, s. 413, c. 2; Neseî, Kitâbu’l-Cuma, b. Kıraat
fil Cuma, n. 1424, s. 111, c. 3; İbn-i Mâce, Kitâbu İkâmeti’s-Salât, b. 90, n.
1120, s. 355, c. 1; Buharî,
[158] . Neseî, Kitâbu’l-Cuma, b. Kıraat fi Salati’l-Cuma; İbn-i Mâce, Kitâbu
İkâmeti’s-Salât, b. 90, n. 1119, s. 355, c. 1; Müslim, Kitâbu’l-Cuma, b. 16,
n. 878, s. 598, c. 2
[159] . Müslim, Kitâbu’l-Cuma, b. 17, n. 879, s. 599, c. 2; Tirmizî,
Ebvâbu’l-Cuma, b. 374, n. 519, s. 396, c. 2; Neseî, Kitâbu’l-Cuma, b.
Kıraat fi’l-Cuma , s. 11, c. 3; İbn-i Mâce, İkâmeti’s-Salât, b. 90, n. 1118, s.
355, c. 1
[160] . Neseî, Kitâbu’l-Cuma, b. Kıraat fi’l-Cuma, s. 112, c. 3
[161] . Neseî, Kitâbu’l-Cuma, b. Salâtü’l-İmam Ba’de’l-Cuma, s. 113, c. 3;
Tirmizî, Ebvâbu’l-Cuma, b. 376, n. 521, 522, s. 399, c. 2
[162] . Müslim, Kitâbu’l-Cuma, b. 18, n. 883, s. 601, c. 2
[163] . Müslim, Kitâbu’l-Cuma, b. 18, n. 881, s. 600, c. 2; Tirmizî,
Ebvâbu’s-Salât, b. 376, n. 523, s. 399, c. 2; Neseî, Kitâbu’s-Salat, b.
Salâti’l-İmam Bade’l-Cuma, s. 113, c. 3
[164] . Neseî, Kitâbu’l-Cuma, b. Salâti’l-İmam Bade’l-Cuma, s. 113, c. 3;
İbn-i Mâce, Kitâbu İkâmeti’s-Salât, b. 95, n. 1130, s. 358, c. 1; Tirmizî,
Ebvâbu’s-Salât, b. 376, n. 521, s. 399, c. 2
[165] . Tirmizî; Neseî, Kitâbu’l-Iyd, b. 1, n. 1557, s. 179, c. 3
[166] . İbn-i Mâce, Kitâbu İkâmeti’s-Salât, b. 170, n. 1317, s. 418, c. 1
[167] . Buharî, Kitâbu’l-Iyd, b. 15, s. 8, c. 2; Müslim, Kitâbu’l-Iydeyn, b. 1,
n. 890, s. 605, c. 2; Tirmizî, Ebvâbu’s-Salât, b. 388, n. 539, s. 419, c. 2;
Neseî, Kitâbu’s-Salâtil Iydeyn, b. 2, s. 180, c. 3; İbn-i Mâce, Kitâbu
İkâmeti’s-Salât, b. 167, n. 1307, s. 414, c. 1
[168] . Müslim, Kitâbu’l-İman, b. 20, n. 49, s. 69, c. 1; Tirmizî, Neseî, İbn-i
Mâce, Kitâbu İkâmeti’s-Salât, b. 155, n. 1275, s. 406, c. 1
[169] . Neseî, Iydeyn, b. Kıyamül İman Filhutbe, s. 186, c. 3
[170] . Buharî, Kitâbu’l-Iydeyn, b. 7, s. 5, c. 2; Müslim, Kitâbu’l-Iydeyn, b.
8, n. 884, s. 603, c. 2; Neseî, Iydeyn, b. Kıyamül İman Filhutbeti, s. 186, c.
3; İbn-i Mâce, Kitâbu İkâmeti’s-Salât, b. 155, n. 1273, s. 406, c. 1
[171] . Buharî, Kitâbu’l-Iyd, b. 7, s. 5, c. 2; Neseî, Kitâbu’l-Iydeyn, b.
Mev’izetü’l-İmam en-Nisa, s. 192, c. 3; Ahmed bin Hanbel, Müsned, n.
2062
[172] . İbn-i Mâce, Kitâbu İkâmeti’s-Salât, b. 155, n. 1274, s. 406, c. 1
[173] . Müslim, Kitâbu’s-Salât-ı Iydeyn, b. 8, n. 887, s. 604, c. 2; Tirmizî,
Ebvâbu’s-Salât, b. 384, n. 532, s. 412, c. 2
[142]. Müslim, Kitâbu’l-Cuma, b. 10, s. 589, n. 862, c. 1; Neseî, Kitâbu’l-
Cuma, b. 24, s. 110, n. 1416, c. 1; İbn-i Mâce, Kitâbu İkâmeti’s-Salât, b. 85,
n. 1105, s. 351, c. 1
[143]. Müslim, Kitâbu’l-Cuma, b. 10, s. 589, n. 862, c. 1; Neseî, Kitâbu’l-
Cuma, b. 25, s. 110, n. 1419, c. 3; İbn-i Mâce, Kitâbu İkâmeti’s-Salât, b. 85,
n. 1106, s. 351, c. 1
[144]. Müslim, Kitâbu’l-Cemaat, b. 13, s. 870, n. 594, c. 2; Neseî,
[145]. Müslim, Kitâbu’l-Cemaat, b. 13, s. 873, n. 595, c. 2; Neseî, Kitâbu’l-
Cemaat, n. 1412, c. 3
[146]. Müslim, Kitâbu’l-Cemaat, b. 13, s. 873, n. 595, c. 2; Tirmizî,
Kitâbus’s-Salât, b. 364, n. 507, s. 381, c. 2
[147]. Müslim, Kitâbu’l-Cuma, b. 13, n. 874, s. 595, c. 2; Tirmizî,
Kitâbus’s-Salât, b. 371, n. 515, s. 391, c. 2
[148]. Tirmizî, Kitâbu’l-Menakıb, n. 3776
[149]. Tirmizî, Kitâbus’s-Salât, b. 368, n. 512, s. 387, c. 2
[150]. Müslim, Kitâbu’l-Cuma, b. 3, n. 581, s. 583, c. 1; Neseî, Kitâbu’l-
Cuma, b. 15, n. 1403, s. 104, c. 2; İbn-i Mâce, Kitâbu İkâmeti’s-Salât, b. 86,
n. 1110, s. 352, c. 1
[151]. Buharî, Kitâbu’l-Cuma, b. 32, s. 223, c. 1; Müslim, Kitâbu’l-Cuma,
b. 14, n. 875, s. 576, c. 1; Tirmizî, Ebvâbu’s-Salât, b. 367, n. 510, s. 384, c.
2
[152]. Müslim, Kitâbu’l-Cuma, b. 14, n. 875, s. 596, c. 1; İbn-i Mâce,
Kitâbu İkâmeti’s-Salât, b. 87, n. 1114, s. 353, c. 1
[153]. Neseî, n. 1401
[154]. Tirmizî, Ebvâbu’s-Salât, b. 379, n. 526, s. 404, c. 2
[155]. Tirmizî, Kitâbus’s-Salât, b. 373, n. 517, s. 394, c. 2; Neseî, Kitâbu’l-
Cuma, b. 25, s. 110, c. 3; İbn-i Mâce, Kitâbu İkâmeti’s-Salât, b. 88, n. 1115,
s. 354, c. 1
[156]. Müslim, Kitâbu’s-Salât, b. 1, n. 687, s. 479, c. 1; Neseî, Cuma, b.
Men edreke Rek’aten Mine’l-cümuati, s. 112, c. 3; İbn-i Mâce, Kitâbu
İkâmeti’s-Salât, b. 91, n. 1122, s. 356, c. 1; Tirmizî, Ebvâbu’l-Cuma, b. 377,
n. 524, s. 402, c. 2
[157]. Müslim, Kitâbu’l-Cuma, b. 16, n. 878, s. 598, c. 2; Tirmizî,
Ebvâbu’s-Salât, b. 385, n. 533, s. 413, c. 2; Neseî, Kitâbu’l-Cuma, b. Kıraat
fil Cuma, n. 1424, s. 111, c. 3; İbn-i Mâce, Kitâbu İkâmeti’s-Salât, b. 90, n.
1120, s. 355, c. 1; Buharî,
[158]. Neseî, Kitâbu’l-Cuma, b. Kıraat fi Salati’l-Cuma; İbn-i Mâce, Kitâbu
İkâmeti’s-Salât, b. 90, n. 1119, s. 355, c. 1; Müslim, Kitâbu’l-Cuma, b. 16,
n. 878, s. 598, c. 2
[159]. Müslim, Kitâbu’l-Cuma, b. 17, n. 879, s. 599, c. 2; Tirmizî,
Ebvâbu’l-Cuma, b. 374, n. 519, s. 396, c. 2; Neseî, Kitâbu’l-Cuma, b.
Kıraat fi’l-Cuma , s. 11, c. 3; İbn-i Mâce, İkâmeti’s-Salât, b. 90, n. 1118, s.
355, c. 1
[160]. Neseî, Kitâbu’l-Cuma, b. Kıraat fi’l-Cuma, s. 112, c. 3
[161]. Neseî, Kitâbu’l-Cuma, b. Salâtü’l-İmam Ba’de’l-Cuma, s. 113, c. 3;
Tirmizî, Ebvâbu’l-Cuma, b. 376, n. 521, 522, s. 399, c. 2
[162]. Müslim, Kitâbu’l-Cuma, b. 18, n. 883, s. 601, c. 2
[163]. Müslim, Kitâbu’l-Cuma, b. 18, n. 881, s. 600, c. 2; Tirmizî,
Ebvâbu’s-Salât, b. 376, n. 523, s. 399, c. 2; Neseî, Kitâbu’s-Salat, b.
Salâti’l-İmam Bade’l-Cuma, s. 113, c. 3
[164]. Neseî, Kitâbu’l-Cuma, b. Salâti’l-İmam Bade’l-Cuma, s. 113, c. 3;
İbn-i Mâce, Kitâbu İkâmeti’s-Salât, b. 95, n. 1130, s. 358, c. 1; Tirmizî,
Ebvâbu’s-Salât, b. 376, n. 521, s. 399, c. 2
[165]. Tirmizî; Neseî, Kitâbu’l-Iyd, b. 1, n. 1557, s. 179, c. 3
[166]. İbn-i Mâce, Kitâbu İkâmeti’s-Salât, b. 170, n. 1317, s. 418, c. 1
[167]. Buharî, Kitâbu’l-Iyd, b. 15, s. 8, c. 2; Müslim, Kitâbu’l-Iydeyn, b. 1,
n. 890, s. 605, c. 2; Tirmizî, Ebvâbu’s-Salât, b. 388, n. 539, s. 419, c. 2;
Neseî, Kitâbu’s-Salâtil Iydeyn, b. 2, s. 180, c. 3; İbn-i Mâce, Kitâbu
İkâmeti’s-Salât, b. 167, n. 1307, s. 414, c. 1
[168]. Müslim, Kitâbu’l-İman, b. 20, n. 49, s. 69, c. 1; Tirmizî, Neseî, İbn-i
Mâce, Kitâbu İkâmeti’s-Salât, b. 155, n. 1275, s. 406, c. 1
[169]. Neseî, Iydeyn, b. Kıyamül İman Filhutbe, s. 186, c. 3
[170]. Buharî, Kitâbu’l-Iydeyn, b. 7, s. 5, c. 2; Müslim, Kitâbu’l-Iydeyn, b.
8, n. 884, s. 603, c. 2; Neseî, Iydeyn, b. Kıyamül İman Filhutbeti, s. 186, c.
3; İbn-i Mâce, Kitâbu İkâmeti’s-Salât, b. 155, n. 1273, s. 406, c. 1
[171]. Buharî, Kitâbu’l-Iyd, b. 7, s. 5, c. 2; Neseî, Kitâbu’l-Iydeyn, b.
Mev’izetü’l-İmam en-Nisa, s. 192, c. 3; Ahmed bin Hanbel, Müsned, n.
2062
[172]. İbn-i Mâce, Kitâbu İkâmeti’s-Salât, b. 155, n. 1274, s. 406, c. 1
[173]. Müslim, Kitâbu’s-Salât-ı Iydeyn, b. 8, n. 887, s. 604, c. 2; Tirmizî,
Ebvâbu’s-Salât, b. 384, n. 532, s. 412, c. 2
Kim sana Rasûlullah sallallahu aleyhi vesellem hutbeyi otururken okurdu
derse, şüphesiz yalan söylemiş olur. Yemin olsun ki; Ben Rasûlullah
sallallahu aleyhi vesellem’le iki binden daha çok namaz kıldım, dedi. [142]
1094 – Câbir bin Semura radıyallahu anh’dan Rasûlullah sallallahu aleyhi
vesellem iki hutbe okur ve ikisi arasında otururdu. (Hutbede) Kur’an okur
ve cemaata nasihat ederdi. [143]
“- Kalk veyahut git (sen) ne fena hatipmişsin” buyurdu. [144]
Ebû Dâvud dedi: Rauf bin Ubade, Şu’be’den rivâyet etti. Ve Harise bin
Numan’ın kızı şöyle dedi. İbn-i İshak ise, Harise bin Numan’ın kızı Ümmü
Hişam, dedi. [145]
1101 – Câbir bin Semüra radıyallahu anh’dan: Rasûlullah sallallahu aleyhi
vesellem’in namazı da hutbesi de, orta uzunlukta idi. (Hutbede) Kur’an’dan
ayetler okur, cemaate vaaz ederdi. [146]
– Husayn şöyle dedi. Umâre bana şöyle haber verdi. Ben Rasûlullah
sallallahu aleyhi vesellem’i, minber üzerinde gördüm. (Baş parmağı takip
eden şehâdet parmağını kastederek) şundan başkasını kaldırmazdı, dedi. [147]
“- Allah mallarınız ve evlatlarınız fitnedir, diye doğru söyledi. Şu ikiyi
(torunlarımı) görünce dayanamadım” buyurdu. Sonra da hutbeye başladı.
[148]
1110 – Sehl bin Muaz bin Enes radıyallahu anh’dan O da babası Muaz bin
Enes’ten, Rasûlullah sallallahu aleyhi vesellem Cuma günü imam hutbe
okurken dizleri dikip elleri dizlere kenetleyerek oturmaktan nehyetti. [149]
Rasûlullah sallallahu aleyhi vesellem, “İmam hutbe okurken sus dediğin
vakit gürültü çıkarmış (uygun olmayan bir iş yapmış) olursun” buyurdu. [150]
“- Kalk kıl” buyurdu. [151]
“- Hafifçe iki rekât kılıver” buyurdu. [152]
Cerir bin Abdullah’ı şöyle anlatırken dinledi. Süleyk geldi diye evvelki
hadisin benzerini zikretti ve şunu ziyâde etti. Sonra Rasûlullah sallallahu
aleyhi vesellem cemaate döndü. “İmam hutbe okurken sizden biriniz geldiği
vakit iki rekât namaz kılsın ve onları kısa kessin” buyurdu. [153]
Peygamber sallallahu aleyhi vesellem’in şöyle buyurduğunu işittim. (Sizden
biriniz) “Mescitte iken uyukladığı vakit oturduğu yeri başka yerle
değiştirsin.” [154]
Bu hadisin Sabit’ten nakli maruf değildir. Bu hadis Cerir bin Hazım’ın tek
başına rivâyet ettiği hadislerdendir. [155]
Peygamber sallallahu aleyhi vesellem, “Namazın bir rekâtına yetişen,
namaza yetişmiş olur” buyurdu. [156]
Numan dedi ki: Bazı kere (Bayram ve Cuma) bir güne tesadüf etti de bu iki
sûreyi okudu. [157]
Dahhâk bin Kays, Numan bin Beşir’e, Peygamber sallallahu aleyhi
vesellem, Cuma günü, Cuma sûresinin arkasından ne okudu? diye sordu: O,
Gâşiye sûresini okudu, cevabını verdi. [158]
Ebû Hüreyre bize Cuma namazını kıldırdı. Birincide Cuma sûresini, ikinci
rekatta da Münafikun sûresini okudu. Ebû Rafî şöyle dedi: Ebû Hüreyre
kalkıp gidince ona yetiştim. Ve ona sen namazda bu iki sûreyi okudun. Ali
radıyallahu anh’de Kûfe’de bu sûreleri okuyor, dedim. Ebû Hüreyre:
“Peygamber sallallahu aleyhi vesellem’i Cuma günü bu sûreleri okurken
işittim de ondan dolayı okuyorum.” cevabını verdi. [159]
Rasûlullah sallallahu aleyhi vesellem Cuma namazında “A’lâ ve Gâşiye”
sûrelerini okurdu. [160]
İbn-i Ömer radıyallahu anh Cuma namazından önce çok namaz kılar,
Cuma’dan sonra da, evinde iki rekat kılardı. Ve Rasûlullah sallallahu aleyhi
vesellem de böyle yapardı diye haber verirdi. [161]
Bu yaptığını bir daha yapma. Cuma’yı kıldığın vakit konuşmadan veyahut
çıkmadan, ona başka bir namaz ekleme. Gerçekten Rasûlullah sallallahu
aleyhi vesellem konuşmadan veyahut çıkmadan bir namazın başka bir
namaza eklenmemesini emretti. [162]
Ey oğulcuğum: Mescidde iki rekat kılıp, sonra menzile veya evine geldiğin
vakit, iki rekat daha kıl. [163]
Bu hadisi Abdullah bin Dinar, İbn-i Ömer’den böyle rivâyet etti. [164]
“- Şüphesiz Allahü Teala bunları, bunlardan daha hayırlı iki güne tebdil etti.
Onlar da Kurban ve Ramazan Bayramı (günleri)dir” buyurdu. [165]
– Biz Asr-ı Saadette şu içinde bulunduğumuz saatte (namazdan) dağılırdık.
[166]
“- Hayızlılar cemaatin gerisinde dururlar. Cemaatle birlikte tekbir
alırlardı.” [167]
– Sizden biriniz bir münkeri görür de onu eliyle değiştirmeye gücü yeterse
eliyle, buna gücü yetmezse diliyle değiştirsin, onunla da gücü yetmezse,
kalbiyle (buğz edip) değiştirsin. İşte bu imanın en zayıf olanıdır. [168]
İbn-i Bekir (ile fethatehâ) dedi. [169]
Rasûlullah sallallahu aleyhi vesellem kadınların (hutbeyi) işitmediklerini
zannederek yanında Bilal olduğu halde onların yanına geldi. Onlara vaaz
ederek sadaka ile emretti. Kadınlar (vaazın tesirinden) küpesini, yüzüğünü
Bilal’in eteğine atıyordu. [170]
Dedi ki: Sonra sadaka ile emretti. Kadınların kulaklarına ve boğazlarına
işaret ediyorlardı. Rasûlullah sallallahu aleyhi vesellem Bilal’a (kadınların
yanına gitmesini) emretti. Bilal da gitti. Sonra Rasûlullah sallallahu aleyhi
vesellem’e döndü. [171]
Rasûlullah sallallahu aleyhi vesellem, Ebû Bekir, Ömer ve Osman bayram
namazını ezan ve kametsiz olarak kıldırdı. (Râvîlerden) Yahya (bin
Kaddam) tereddüt etti. [172]
1148 – Câbir bin Semura radıyallahu anh’dan: Ben Rasûlullah ile ezan ve
ikametsiz iki bayram namazını bir iki değil, defalarca kıldım. [173]