Mevlânâ’nın Şems’e Dair Görüşleri
Mevlânâ, Şems’in şahâdetinden açıkça söz etmemiştir. Sadece onun kaybolduğunu belirtmiştir. Mevlânâ, Şems’in şahâdetinden sonra iki kez Şam’a gitmiş ve onu aramıştır. Bu durum, Şems’in akıbetinin Mevlânâ’ya duyurulmamış olduğunu göstermektedir. Mevlânâ, Şems’in hayatta olduğunu ummuş ve onu aramıştır. Ancak, Mevlânâ’nın Şems’e dair yazdığı bazı rubailer ve mersiyeler, onun ölümünü duymuş olduğunu göstermektedir. Bu nedenle, Mevlânâ’nın çağdaşları Şems’in şahâdetinden söz etmemiştir. Ancak, sonradan Eflâki, bu rivayeti kaydetmiştir.
Alâeddin Çelebi’nin Ölümü
Alâeddin Çelebi’nin ölümü, 660 Şevval’inin sonlarında (1262) gerçekleşmiştir. Bu, Şems’in şahâdetinden on beş yıl sonra idi. Eflâki’ye göre, Mevlânâ, Alâeddin Çelebi’nin cenazesinde bulunmamış ve namazını kılmamıştır. Mevlânâ, Alâeddin Çelebi’ye yazdığı mektuplarda, onun şehre gelmemesini, dedikoduların bitmesini, kötüye düşman olmamasını ve ailesinden ayrılmamasını tavsiye etmiştir. Ayrıca, Alâeddin’in ölümünden sonra Mevlânâ’nın onunla barıştığını belirtmiştir.
Mevlânâ’nın Sükün ve Verim Devresi
Şems geldikten sonra, Mevlânâ, kendisine uyanlara Şems’ten feyz almalarını söylemiş ve onu halife etmiştir. Şems, Mevlânâ’dan aldığını feyzin kendisine ve üç kişiye yeter olduğunu belirtmiştir. Bu kişiler, Mevlânâ Bahâeddin, Mevlânâ Salâhaddin ve Mevlânâ Husâmeddin’dir. Salâhaddin, Şems’in şahâdetinden sonra Mevlânâ’nın halifeliğine nail olmuştur. Salâhaddin, bir kuyumcu ailesinden gelmekteydi ve Mevlânâ’nın babasının halifesi Seyyid Burhaneddin’den hilâfet almıştır.
Mevlânâ, Salâhaddin’in vefatından sonra, Çelebi Husâmeddin Hasan’ı mukteda tanımalarını ve ona uymalarını söylemiştir. Çelebi Husâmeddin, Mevlânâ’nın Mesnevi’sinin yazılmasında önemli bir rol oynamıştır. Mevlânâ, semâ ederken, yolda giderken, otururken, hattâ yemek yerken, hattâ hamamda yıkanırken söylüyor, Husâmeddin yazıyordu. Her cilt, bittikçe Çelebi okuyor, Mevlânâ düzeltmeler yapıyor; cilde dibace yazılıyor, cilt tamamlanmış oluyordu.
Mevlânâ’nın Ebediliğe Göçüşü
Mevlânâ’nın ebediliğe göçüşü, uzun bir yaşam süreciyle birlikte gelmiştir. Bu süreç, evleniş, tahsil, zahitlik, riyazat, Şems ile buluşma, semâ meclisleri, halkın kınayışı, Şems’in şahâdeti, gönül yarası, Şam’a iki kere umutla gidiş, temkin ve sükün devresi, Çelebi Husâmeddin ile hemdem olma, Mesnevi’nin yazılışı gibi birçok aşamayı içermektedir. Mevlânâ’nın sağlam bünyesi, bu yoğun yaşam süreciyle yıpranmıştır. Son zamanlarında hastalıkla geçmiştir. Mevlânâ, bir mektupta kendisini şu şekilde anlatmıştır: “Şu beden bineği illetlerle dopdolu. Kimi hastadır, kimi sağ. Kimi kaplan kesilir, kimi aksak merkep. Gönül dileğince biç mi biç rabvan yürümez. Kimi seke seke gider, kimi düşe kalka. Kimi yürür, varır; kimi sınar, döner. Ne ölüyor, ne sağ esen oluyor.”