Bu senede Haris b. Süreye Öldürüldü. Öldürülme sebebi şuydu: veZid b. Velid en-Nakıs ona bir eman yazısı yazmıştı. O da Türk illerinde11 ayrılıp Müslümanların yanma dönmüş, müşriklerle olan dostluktan vazgeçip İslâm'a ve Müslümanlara yardımcı olmuştu. Kendisi ile Horasan valisi Nasr b. Seyyar arasında tartışma, rekabet ve düşmanlık vuku bulmuştu ki, bunu burada anlatmak uzun sürecektir.
Halifelik Mervan b. Muhammed'e nasib olunca, Haris b. Süreye bundan rahatsız oldu. İbn Hübeyre, Irak valiliğine tayin edildi. Mer-van'a bey'at edilmesine dair emir geldi. Ancak Haris, bu emri kabul etmedi,.bey'ata yanaşmadı. Mervan'm aleyhinde konuştu. Güvenlik komutanı Mesleme b. Ahvez ile ordu komutanlarından ve reislerinden oluşan bir grup ona gelerek Mervan'm aleyhinde konuşmaya son vermesini, Müslümanların birliğini parçalamamasını taleb ettiler; ama onların bu talebini kabul etmedi ve bir tarafa çekildi. Nasr b. Seyyar'a da çağrıda bulunarak kendisi gibi insanları kitaba ve sünnete davet etmesini istedi. Ancak Nasr ona muvafakat etmedi. İslâm'a karşı isyan bayrağını açmakta devam etti. Cehmiye nrkasınm kendisine nisbet edildiği Ebu Mihrez künyesi ile tanınan ve Beni Rasib kabilesinin azatlısı olan Cehm b. Safvan'a da, Haris b. Süreyc'in hayat hikayesini içeren bir kitabı insanlara okumasını emretti. Haris, "Ben siyah sancakların sahibiyim." diyordu. Nasr ona haber göndererek Şöyle dedi: "Eğer sen o adam isen, ömrüme yemin ederim ki, sen ve adamların Şam surlarını yıkacak ve Emevi hakimiyetini ortadan kaldıracaksınız. Al sana benden 500 baş koyun ve 100 baş deve yardım olsun. Ama sen bu adam değil isen ve bu halde ortaya çıkmış isen, kendi aşiretini ve taraftarlarını mahvedersin."
Haris de Nasr'a haber gönderip şöyle dedi: "Ömrüme yemin ede-rim ki, ben o adamım!" Nasr da ona: "Öyleyse önce Kirmanh adamı öldürerek işe başla. Sonra da Rey'e git. Oraya ulaştığında ben senin Saatine girerim." dedi. Sonra Nasr b. Seyyar ile Haris b. Süreye tar-hştilar. İhtilafa düştüler. Neticede Mukatil b. Hayyan ile Cehm b. Safvan'm kendilerine hakemlik yapmalarına razı oldular. Bu hakem-l Nasr b. Seyyar'ın görevden azledilmesine ve yerine seçilecek ada da şura ile seçilmesine karar verdiler.
Fakat Nasr, bu kararı tanımadı. Cehm b. Safvan'a arkadaş oldu. Ondan ayrılmadı. Haris b. Süreyc'in hayat hikayesini içeren kitabı camilerde ve yollarda okudular. Halkın çoğu ona icabet etti. O esnada Nasr b. Seyyar'm üzerine bir askeri birlik saldırdı ve onu öldürmeye kastederek savaştılar. Arkadaşları onu korudular. Bu uğurda -aralarında Cehm b. Safvan'ın da bulunduğu- çok sayıda adamı öldürüldü. Düşman askerlerinden biri Cehm'in ağzına bir darbe vurarak Cehm'i öldürmüştü. Başka bir rivayette anlatıldığına göre Cehm b. Safvan, esir alınarak Selem b. Ahvez'in huzuruna götürülmüş, Selem de öldürülmesini emretmiştir. Cehm, Selem'e: "Baban bana eman vermişti." demişse de o: "Babam sana eman vermemiştir, vermemesi gerekir. Şayet ver-mişse bile ben onun verdiği emanı kabul etmiyor ve sana eman vermiyorum. Şu entarinin içine yıldızları doldursan, Meryem oğlu İsa'yı gökten indirsen yine de kurtulamazsın! Allah'a yemin ederim ki, sen benim karnımda olsan, seni öldürmek için karnımı yarar ve seni çıkarırım." demiş, sonra da İbn Meyser'e emir verip onu öldürtmüştü.
Sonra Haris b. Süreye ile Kirmanlı adam, Nasr'a karşı ittifak edip muhalefetlerini birlikte yürüttüler. İnsanları kitaba ve sünnete davet ettiler. Hidayet rehberi imamlara, münkeratı yasaklamaya ve diğer şer'i emirleri tatbik etmeye çağırdılar. Ama bir süre sonra ikisi de anlaşmazlığa düştüler ve birbiriyle şiddetlice savaştılar. Kirmanlı adam galip oldu. Haris b. Süreyc'in adamları hezimete uğradılar. Haris bir katıra binmişti. İnip bir atın üzerine bindi. Fakat at serkeşlik yaptı, yürümedi. Arkadaşları kaçıp kendisini yalnız bıraktılar. Etrafında sadece 100 adamı kalmıştı. Kirmanlı'nın adamları gelip onu yakaladılar. Zeytin ağacının altında öldürdüler. Bir sedir ağacının altında öldürülmüş olduğunu söyleyenler de vardır.
Bu hadise, hicri 128. senenin receb ayının 6'sında pazar günü vuku bulmuştu. Harisle beraber, 100 arkadaşı da Öldürülmüştü. Kir/ manii, onun mallarım ve eşyalarını ganimet edinmiş, arkadaşlarınmkini de ele geçirmişti. Haris'i, bası kesilmiş halde Merv kapısında idam ettirmişti.
Nasr b. Seyyar, Haris b. Süreyc'in öldürüldüğünü duyunca şöyle bir şiir okumuştu:
"Ey kavmini zillet ve horluğa düşüren! Nice helak edici helak ile kahrolasıca ve uzak olasıca! Senin uğursuzluğun Mudar kabilesini tümden helak etti. Kavmin, atın iki kürek kemiği arasındaki kemiklerle kesildi. Ezdliler ve bunun taraftarları, ne Amr'a ne de Malik'e tamahlanı-yorlar.
Ne de Sa'd oğullarına,.. Rengi karanlık gece gibi simsiyah olan bir ata gem vurulduğu vakitte."
Abbad b. Haris b. Süreye de ona şu şiirle karşılık verdi:
"Ey Nasr, gizlilik uzadı, temenni ve umut da fazlaca uzadı. Merv diyarında Müzenliler diledikleri gibi hükümet ediyorlar. Zalimane de olsa yargıları Mudarlılar üzerinde her hususta geçerli oluyor. Himyer kabilesi de meclislerinde oturmaktadırlar.
Boyunlarından kan akmaktadır. Mudarlılar bu hale razı olup alçaldılar. Zillet ve bahtsızlıkları da uzun sürdü.
Onlar bu konuda yoruldularsa da askerlerinin üzerine afiyet indi."
Bu senede (hicretin 128. senesinde) İbrahim b. Muhammed b. Ali b. Abdullah b. Abbas, Ebu Müslim el-Horasanî'yi Horasan'a gönderdi. Beraberinde, taraftarlarına şu mektubu da yazıp gönderdi: "Bu Ebu Müslim'dir. Emrini dinleyin ve kendisine itaat edin. Onu, Horasan'da hükmü altına aldığı yerlere vali olarak tayin ettim."
Ebu Müslim, Horasan'a gittiğinde adamlarına bu mektubu okudu. Ama hiç kimse ona iltifat etmedi. Mektubun gereğini yerine getirmediler. Ondan yüz çevirdiler, kulak ardı ettiler. Ona sırtlarını döndüler. Ebu Müslim, hac mevsimi esnasında İbrahim b. Muhammed'e dönüp Horasanlıları şikayet etti. Gösterdikleri muhalefeti anlattı. İbrahim b. Muhammed de ona şöyle dedi: "Ey Abdurrahman! Sen bizim ehl-i beytimizden bir adamsın. Geri dön ve Yemenlilerin şu kabilesine dikkat et. Onlara ikramda bulun. Aralarında ikamet et. Çünkü Cenâb-ı Allah bu işi, ancak onların yardımıyla başarıya ulaştıracaktır." Böyle dedikten sonra Ebu Müslim'i diğer kabilelere karşı tedbirli olmaya davet etti ve ona şöyle dedi: "Eğer yapabileceksen, o beldelerde bir tek Arapça lisanı dahi bırakma. Çocuklarından boyu beş karışa ulaşanı suçlu görürsen hemen öldür. Şu ihtiyara (yani Süleyman b. Kesir'e) karşı gelip isyan etme."
ilerideki sayfalarda inşaallah Ebu Müslim el-Horasanî'nin yapaklarını detayh olarak anlatacağız.
Bu senede Ebu Mihnef in kavline göre Haricî Dahhak b. Kays öldürüldü. Bunun sebebi şuydu: Dahhak, Vasıt şehrinde Abdullah b. JJmer b. Abdülaziz'i kuşatma altına aldı. Kuşatmada Mansur b. Cumr da ona yardımcı olmuştu. Abdullah b. Ömer b. Abdülaziz, kendi- mektup yazarak: "Beni kuşatmanda sana yarar yoktur. Sen Mervan b. Muhammed'in üzerine git. Eğer onu Öldürürsen ben sana tabi olurum." dedi. İkisi de halife Mervan b. Muhammed'e mahalefet etmek üzere anlaştılar.
Dahhak Musul'a yaklaştığında, halk ona mektup yazdı. O da Mu-sullularla irtibat kurup şehre girdi. Valiyi öldürdü, şehri istila etti. Humus'u kuşatmakta olan Mervan, bu durumdan haberdar oldu. Mervan, kuşatma altında tuttuğu Humuslularla meşgul olduğundan onların kendisine bey'at etmeyişlerinden ötürü oğlu Abdullah b. Mervan'a mektup yazdı. Dahhak'ın etrafında 120.000 asker toplanmıştı. Bunlar Nusaybin'i de kuşatma altına almışlardı. Mervan, onu yakalamak üzere harekete geçti. Nusaybin'de karşılaştılar. Şiddetlice savaştılar. Dahhak bu savaşta öldürüldü. Gece karanlığı iki tarafı birbirinden ayırdı. Savaşa ara verildi. Dahhak'ın adamları kendisini kaybetmişler; durumundan şüpheye düşmüşlerdi. Nihayet biri, Dahhak'ın öldürüldüğünü onlara haber verdi. Bunun üzerine adamları Dahhak için ağlayıp ağıt yaktılar, feryad-ü figana başladılar.
Dahhak'ın ölüm haberi Mervan'a geldi. O da meşaleler yaktırarak savaş alanına adamlar gönderdi. Dahhak'ın cenazesinin bulunduğu yeri bilen birini de onlarla beraber savaş alanına gönderdi. Mervan'a gelen haberde Dahhak'ın Öldürüldüğü, başında ve yüzünde yirmiye yakın darbe bulunduğu söyleniyordu. Mervan'ın emri üzerine Dahhak'ın başı koparılarak Cezire şehirlerinde dolaştırıldı.
Dahhak, kendisinin öldürülmesi durumunda yerine Hayberî denen bir adamın komutan olmasını kararlaştırmıştı. Ölümü üzerine adamları Hayberî'nin etrafında toplandılar. Süleyman b. Hişam b. Abdülmelik taraftarları ve aile efradı da Hayberî'nin yanında yer aldılar. Ayrıca geçen senede halifelik hususunda Süleyman b. Hişam'a bey'at etmiş, bu nedenle Mervan b. Muhamnıed'i halifelikten hal' etmiş bulunan askerler de bu saflarda yer aldılar. Sabah olunca bu birleşik cephe, Mervan'la savaşa tutuştu. 400 kadar bahadır askeri ile birlikte Hayberî, ordusunun merkez kısmında yer alan Mervan'ın üzerine hücum etti. Mervan yenilerek kaçtı. Bunlar onu kovaladılar. Ordu karargahı dışına çıkardılar. Hayberî ve adamları da Mervan'ın karargahına girdiler. Hayberî, Mervan'ın yatağının üzerine oturdu. Şunu da belirtelim ki, Mervan ordusunun oğlu Abdullah komutasındaki sağ cenahı ve İshak b. Müslim el-Ukaylî komutasındaki sol cenahı yerlerinde sebat etmiş ve ayrılmamışlardı. Abdullah, askerlerin Hayberî ile birlikte kaçmakta olduklarını, sağ ve sol cenahların kendi cihetlerinde yerlerinde durduklarını görünce Hayberî'yi haklayabileceğim tahmin etti. Çadır direklerini ellerine alarak adamlarıyla birlikte Hayberî'nin üzerine hücum edip onu oracıkta öldürdüler.
Hayberî'nin öldürüldüğü haberi Mervan'a ulaştığında Mervan, dugahtan beş veya altı mil uzakta bulunuyordu. Sevinerek geri ü-ndü. Dahhak'ın taraftarları hezimete uğramış, başlarına Şeyban'ı v mutan tayin etmişlerdi. Bundan sonra Mervan, Keradis denen yer-A Seyban'ın askerlerine hücum etti ve onları yenilgiye uğrattı.
Bu senede Mervan el-Himar, Irak'taki Haricîlerle savaşması için Yezid b. Ömer b. Hübeyre'yi Irak valiliğine tayin etti.
Bu senede Medine, Mekke ve Taif valisi Abdülaziz b. Ömer b. Abdülaziz insanlara haccettirdi.
Bu senede Irak valisi Yezid b. Ömer b. Hübeyre, Horasan valisi jseNasrb. Seyyar idi.
Bu senede vefat eden meşhur şahsiyetler arasında Bekr b. Seva-tje Cabir el-Cu'fî, Cehm b. Safvan (Bu öldürülmüştü.), büyük komutanlardan Haris b. Süreye (Bunun biyografisi önceki sayfalarda verii-miştir.), Asım b. Abdele, Ebu Husayn Osman b. Asım, Yezid b. Ebi Habib, Ebu Tayyah Yezid b. Muhammed, Ebu Hamza en-Nanebeî, Kbu Zübeyr el-Melekî, Ebu İmran el-Cevnî ve Ebu Kubeyl el-Maafirî bulunmaktadır. Bunların biyografilerini "Tekmil" adlı eserimizde an-latnıişızdır.