Bu zatın soy kütüğü şöyledir: Sabit b. Kays b. Şemmas el-Ensarî el-Hazrecî Ebu Muhammed. Ensâr'm hatibi idi. Hz. Peygamber'in hatibi olduğu da söylenir. Sabit olan bir rivayette anlatıldığına göre Peygamber (s.a.v.), onu şehidlikle müjdelemiştir. Bu müjdeyi içeren hadis, Peygamberlik delilleri bölümünde nakledilmişti. Sabit b. Kays, Yemame savaşında Ensâr'm bayrağım taşırken şehid edilmişti.
Tirmizî, Ebu Hüreyre'den rivayet etti ki, Rasûlullah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: "Sabit b. Kays b. Şemmas, ne güzel bir adamdır."
Ebu Kasım et-Taberanî, Atâ el-Horasanfnin şöyle dediğini rivayet etmiştir:
"Medine'ye geldim. Bana Sabit b. Kays b. Şammas'm hadisini anlatacak bir adam aradım. Beni onun kızına gönderdiler. Kızına sordum, o da şöyle dedi: Babamın şöyle dediğini işittim:
"Şüphesiz ki Allah, kendini beğenip övünen hiç kimseyi sevmez." (Lokman, 18.)
Bu ayet-i kerime, Rasûlullah (s.a.v.)'a nazil olduğu zaman Sabit'in çok zoruna gitti. Kapısını üzerine kilitleyip ağlamaya başladı. Hz. Peygamber (s.a.v.), onun durumundan haberdar edildi. Çağırıp ona, niçin böyle yaptığını sorunca, o da bu ayetin nüzulü üzerine çok sıkıntıya düştüğünü anlattı ve:
- Ben güzelliği seven bir adamım. Kavmime liderlik yapıyorum, dedi.
Rasûlullah (s.a.v.), ona şu karşılığı verdi: .
- Sen onlardan değilsin. Aksine sen hayırla yaşayacak, hayırla da öleceksin ve Allah seni Cennet'e koyacaktır."
"Ey inananlar! Seslerinizi, peygamberin sesini bastıracak şekilde yükseltmeyin. Farkına varmadan, işlediklerinizin boşa gitmemesi için, peygambere, birbirinize bağırdığınız gibi yüksek sesle bağırmayın." (ei-
Hucurât, 2.)
Bu ayet Rasûlullah (s.a.v.)'a nazil olunca, yine Sabit sıkıntıya düştü ve evine kapanıp kapısını üzerine kilitledi, ağlamaya başladı. Rasûlullah (s.a.v.), onun durumundan haberdar edilince onu yanma çağırttı ve ona niçin böyle yaptığını sordu. O da bu ayetin nüzulünden sıkıntıya düştüğünü, çünkü sesinin yüksek olduğunu, bu sebeple de Rasûlullah'ın karşısında yüksek sesle konuşunca amelinin boşa çıkmasından korkmakta olduğunu ifade etti. Rasûlullah (s.a.v.) da ona şöyle cevap verdi:
- Sen, bu ayette sözü edilenlerden değilsin. Aksine sen Övgüye layık bir şekilde yaşayacak ve şehid olarak öldürüleceksin. Allah da seni Cennet'ine koyacaktır."
Hz. Ebu Bekir, Müslümanları mürtedlere, Yemamelilere ve Müsey-lemetü'l-Kezzab'a karşı savaşa çağırınca, savaş için ayağa kalkanlarla birlikte Sabit de ayağa kalkıp harekete geçti. Bunlar, Müseyleme ve Beni Hanife ile karşılaştıklarında Müslümanlar, üç kez hezimete uğradılar. Sabit b. Kays ile Ebu Hüzeyfe'nin azadlısı Salim dediler ki:
- Biz daha önce Rasûlullah (s.a.v.)'la böyle savaşmıyorduk. Böyle dedikten sonra kendileri için bir çukur kazıp çukurun içine
girdiler. Savaşmaya başladılar. Nihayet öldürüldüler.
Sabit b. Kays'm kızı dedi ki: Müslümanlardan biri, rüyasında Sabit b. Kays'ı görmüş, Sabit ona şöyle demiş:
- Ben dün öldürüldüğüm zaman Müslümanlardan biri cesedimin yanına uğradı. Üzerimdeki nefis zırhımı çıkarıp götürdü. Onun evi garnizonun uç tarafindadır. Evinin yanında bir at vardır. Zırhın üzerine taştan bir kazanı koymuş, kazanın üzerine de yükleri bırakmıştır. Ha-lid b. Velid'e git. Zırhımı araştırıp bulsun ve alsm. Rasûlullah'm halifesinin yanma gittiğin zaman, üzerimde şu kadar borç bulunduğunu ve buna karşılık da şu kadar malım olduğunu söyle. Falan kölem de hürdür. Sakın: "Bu bir rüyadır." deyip de geçme."
Rüyayı gören adam, Halid b. Velid'in yanma gitti. Durumu anlattı. Halid de zırhın bulunduğu yere gitti ve onu anlatıldığı yerde ve şekilde buldu.
Sonra rüyayı gören adam, Ebu Bekir'in yanma gitti ve Sabit'in rüyada kendisine söylediklerini anlattı. Ebu Bekir de Sabit'in ölümünden sonra vasiyetini yerine getirdi. Sabit b. Kays b. Şemmas'tan başka ölümünden sonra yaptığı vasiyetin yerine getirildiği başka bir şahıs bilmiyoruz. Bu hadis ve bu kıssanın doğrulayıcı başka şahitleri de vardır.
Hammad b. Seleme, Enes'in şöyle dediğini rivayet etmiştir:
"Sabit b. Kays b. Şemmas, Yemame savaşında geldi. Hanut kokusu sürünmüş, kefenini açmıştı. Şöyle dedi:
- Allah'ım! Şunların yaptıklarından sana sığınıyorum. Benim bununla ilişiğim yoktur. Bunların yaptıklarından sana Özür beyan ediyorum. Böyle dedikten sonra öldürüldü. Bir zırhı vardı. Öldükten sonra onu üzerinden alıp götürmüşlerdi. Adamın biri, onu rüyada gördü. Sabit, rüyada o adama şöyle dedi: "Zırhım falan kazanda ve ocağın altındadır. Yeri de şöyle ve şöyle bir yerdir."
Böyle dedikten sonra da ona bazı vasiyetlerde bulunmuştu. Zırhını aradılar, buldular, vasiyetini de yerine getirdiler."