Hicri otuzikinci senede vefat eden bu zatın soy kütüğü şöyledir: Abdullah b. Mesud b. Gafil b. Habib b. Sehm b. Mahzum b. Sahile b. Kahil b. Haris b. Teym b. Sa'd b. Hüzeyl b. Müdrike b. llyas b. Mudar el-Hüzelî Ebu Abdurrahman, Beni Zühre kabilesinin müttefikidir. İslâmiyet'in ilk zamanlarında Hz. Ömer'den Önce Müslüman olmuştur. Onun İslâm'a giriş sebebi şöyledir: RasûluUah (s.a.v.) ile Ebu Bekir koyun otlatmakta iken yanına varmışlar, ondan süt istemişler, o da: "Bu koyunlar bana emanet olarak verilmiştir. Size bunların sütünü veremem." demiş. RasûluUah (s.a.v.) ondan üzerine koç atlamamış bir koyun alıp sağmış, sütünü içmiş, Ebu Bekir'e içirdikten sonra koyunun memesine: "Çekil, süt verme." demiş ve süt kesilmişti. Abdullah b. Mesud da Rasûlullah'a: "Şu duayı bana öğret." deyince RasûluUah (s.a.v.)'ona: "Sen öğretilmiş bir gençsin." demişti.
Muhammed b. îshak, Yahya'nın babası Urve'nin şöyle dediğini rivayet etmiştir:
"Abdullah b. Mesud, RasûluUah (s.a-v.)'dan sonra Kale'nin yanında Kur'ân'ı yüksek sesle okuyan ilk kişidir. O esnada Kureyşliler KaTse yanında toplantı halindeydiler. Rahman sûresini okumaya başlayınca Kureyşliler kalkıp onu dövmeye başlamışlardı."
Abdullah b. Mesud, devamlı RasûluUah (s.a.v.)'m yanında bulunur, onun ayakkabılarım ve misvakini taşırdı. RasûluUah (s.a.v.)'a: "İzin ver de senin sırlarını dinleyeyim." demişti. Bu sebeple ona, "misvak ve yastık sahibi" denilirdi. Habeşistan'a hicret etti. Mekke'ye döndü. Sonra Medine'ye hicret etti. Bedir gazvesine katıldı. İbn Afra tarafından yere düşürüldükten sonra Ebu Cehü'i öldüren odur. Diğer gazvelelerde de hazır bulundu. Günün birinde RasûluUah (s.a.v.), ona şöyle dedi:
- Bana Kur'ân oku.
- Sana nazil olduğu halde nasıl olur da ben sana Kur'ân okurum?
- Ben, Kur'ân'ı başkalarından dinlemek istiyorum. Bunun üzerine Abdullah b. Mesud, en-Nisâ sûresinin başından itibaren okumaya başlamış ve: "Her ümmete bir şahid getirdiğimiz ve ey Muhammed, seni de bunlara şahid getirdiğimiz vakit durumları nasıl olacak?" (en-Nisâ, 41.) ayetine gelince RasûluUah (s.a.v.) ona:
- Yeter artık, demişti.
Ebu Musa dedi ki: "Ben ve kardeşim Yemen'den geldik. İbn Mesud ile annesinin sık sık RasûluUah (s.a.v.)'ın evine gelmelerinden dolayı onların da ehl-i beytten olduklarını sanıyorduk."
Hüzeyfe dedi ki: «Hareket ve davranışları bakımından îbn Mesud kadar Rasûlullah'a benzeyen başka birini görmedim." Muhammed (s.a.v.)'in ashabı hakkında bilgi sahibi olanlar bilirler ki, Abdullah b. Mesud, bu sahabeler arasında Allah'a en yakın olan kişidir. Bir hadis-i şerifte RasûluUah: "Abdullah b. Mesud'un sözünü tutun." demiştir.»
imam Ahmed b. Hanbel, Hz. Ali'nin şöyle dediğini rivayet etmiştir:
ibn Mesud, misvak ağacına çıktı. Yemiş toplamaya başladı, insanlar, onun bacaklarının inceliğini hayretle seyredince RasûluUah (s.a.v.) şöyle buyurdu: Nefsim kudret elinde bulunan zata yemin ederim ki bu bacakların mizandaki ağırlıkları, Uhud dağından daha fazla olacaktır.»
Ömer b. Hattab Abdullah b. Mesud'un boyuna baktı. Boyu kısa olduğu için otururken kendisinin boyu kadar olabiliyordu. Gözünü ibn Mesud'a dikip: "Bu ilim dolu bir kaptır." dedi.
Abdullah b. Mesud, Peygamber (s.a.v.)'den sonra birçok savaşlarda hazır bulundu. Yermük savaşma ve diğer savaşlara katıldı. Irak'tan yola çıkıp hacca geldi. Rabaza'ya uğradı. Ebu Zerren vefatını gördü. Onu defnetti. Sonra Medine'ye geldi. Orada hastalandı. Hz. Osman, onu ziyarete gitti. Rivayet olunduğuna göre Hz. Osman, ona şöyle demişti:
- Neden şikayetçisin?
- Günahlarımdan.
- Canın ne istiyor?
- Rabbimin rahmetini istiyor.
- Sana hekim getireyim mi?
- Zaten beni hasta eden hekimdir.
- Maaşım sana vermelerini emredeyim mi? (Abdullah b. Mesud iki yıldan beri maaşını istemiyordu.)
- Maaşa ihtiyacım yok.
- Senden sonra kızlarına verilir.
- Kızlarımın fakir düşmelerinden mi korkuyorsun? Ben kızlarımın her gece Vakıa sûresini okumalarını emretmişim. Zira RasûluUah (s.a.v.)'m şöyle buyurduğunu işittim: "Her gece Vakıa sûresini okuyan kimse asla yoksul düşmez."
Abdullah b. Mesud, Zübeyr b. Avvam'a vasiyetini yaptı. Denildiğine göre onun cenaze namazını Zübeyr b. Avvam geceleyin kıldırmıştır. Bundan dolayı Hz. Osman da Zübeyr'i kınamıştır. Başka bir rivayete göre ise cenaze namazım Hz. Osman kıldırmıştır. Ammar'ın kıldırmış olduğuna dair bir rivayet de vardır. Doğrusunu Allah bilir. Altmış küsur yaşında iken vefat etmiş ve Baki mezarlığına defnedilmişti.