Abdullah b. Zübeyr'in annesidir. Kendisine iki kuşak sahibi denilirdi. Hicret zamanında kuşağını ikiye bölerek bir parçasıyla Peygamber (s.a.v.) ve Hz. Ebu Bekir'in sofrasını Medine yolculuğuna çıkışları esnasında bağlamıştı. Bundan ötürü kendisine iki kuşaklı unvanı verilmişti. Annesinin adı Kayle idi. Başka bir rivayete göre ise annesinin adı Ku-beyle binti Abdiluzza'dır. Beni Amir b. Lüey kabilesindendir. Esma, îslâmiyyet'in ilk zamanlannda Mekke'de Müslüman oldu. Kocası Zübeyr ile birlikte oğlu Abdullah'a hamile iken hicret etti. Abdullah'ı Medine'ye ilk gelişinde Küba'da doğurdu. Bundan sonra Zübeyr'e, Urve ve Münzir adındaki çocuklan doğurdu. Esma, Muhacirlerin en son vefat edenidir. O, kızkardeşi Aişe, babası Ebu Bekir es-Sıddık, dedesi Ebu Atik, oğlu Abdullah ve kocası Zübeyr sahabe idiler. Allah onlardan razı olsun.
Esma, oğlu ve kocasıyla birlikte Yermük savaşında hazır bulundu. Kızkardeşi Aişe'den on yaş daha büyüktü.
Bir rivayette anlatıldığına göre Haccac, oğlu Abdullah'ı öldürdükten sonra Esma'nm yanına gitmiş ve ona şöyle demişti:
- Ey anacığım! Mü'minlerin emiri bana, sana ilgi göstermemi tavsiye etti.
- Ben senin anan değilim aksine ben, Seniyye'de asılı duran Abdullah b. Zübeyr'in anasıyım ve sana ihtiyacım yok. Ancak ben Rasûlullah (s.a.v.)'dan duyduğum şu hadisi sana nakledeceğim: "Sakif kabilesinden bir yalana ve bir de katil çıkacaktır." Yalancıyı gördük, katile gelince bence o, mutlaka sensin."
- Ben münafıkların katiliyim.
Başka bir rivayette anlatıldığına göre Abdullah b. Ömer, Haccac'la birlikte Esma'nm yanma gitmişti. O esnada Esma'mn oğlu Abdullah b. Zübeyr darağacma asılmıştı. Abdullah b. Ömer, Esma'ya şöyle demişti: "Şu ceset birşey değildir. Aslında ruhlar Allah kalandadırlar, sen Allah'a karşı takvalı ol ve sabret."
Esma da şöyle cevap vermişti: "Ne diye sabretmeyecekimşım. Zeke-riyya'nın oğlu Yahya'nın kesik başı, İsrail oğullarından^1 fahişeye hediye edilmişti."
Anlatıldın» göre Abdullah b. Zübeyr, «aldıktan sonra annesi Es-
ma cn-Â yıkayıp kokular sürmüş ve kefenlemiş, sonra da namazını kılıp defnetmişti. Oğlunun asılmasından birkaç gün sonra cemaziyelahir ayında kendisi de vefat etmişti.
Esma yaşlandığında kocası Zübeyr onu boşamıştı. Bir rivayette anlatıldığına göre Abdullah, Zübeyr'e: "Benim gibi bir kimsenin annesiyle cinsel ilişkide bulunulmaz." demiş ve Zübeyr'de onu boşamıştı.
Başka bir rivayette ifade edildiğine göre Esma, ilk kocası Zübeyr'le tartışmışlar, oğulları Abdullah gelip onları barıştırmak istemiş. Zübeyr de Esma'ya: "Eğer içeri girersen sen boşsun," demiş. Esma'da içeri girmiş ve boşanmıştı. Doğrusunu Allah bilir.
Esma, bir asır yaşamış ve ömrünün sonunda gözlerini kaybetmişti. Başka bir rivayette anlatıldığına göre gözleri sağlamdı, bir dişi dahi düşmemişti. Önceki kısımlarda da anlattığımız gibi hicretin yetmişü-çüncü senesinde oğlunun öldürülmesi zamanına kadar yaşamış, oğlunun öldürülmesinden beş gün sonra da kendisi vefat etmişti. On gün sonra, yirmi gün sonra, yirmi küsur gün sonra vefat ettiği de söylenir. Hatta oğlunun Öldürülmesinden yüz gün sonrasına kadar yaşadığı da söylenir. Meşhur olan rivayet de budur. Yüz yaşma vardığı halde bir dişi dahi düşmemiş ve bunamamıştı. Aklı sağlam kalmıştı. Peygamber (s.a.v.)'den hoş ve mübarek birçok hadisler rivayet etmişti. Allah, ondan razı olsun ve ona rahmet etsin.
İbn Cerir dedi ki: Hicretin yetmişüçüncü senesinde Abdülmelik, Halid b. Abdullah'ı Basra valiliğinden azletti ve Basra'yı kardeşi ve aynı zamanda Küfe valisi Bişr b. Mervan'm iradesine bıraktı. Bişr de Basra'ya gitti ve Kûfe'de yerine Amr b. Hirris'i vekil bıraktı.
Bu senede Muhammed b. Mervan, yazın gazaya gitti. Rumları hezimete uğrattı. Bir rivayette anlatıldığına göre bu senede Osman b. Velid, Ermeniyye taraflarında Rumlarla savaşmıştır. Kendisinin askerleri 4000, Rumlannki ise 60 000 kişi idi. Osman b. Velid, onları hezimete uğrattı ve çoğu adamlarım öldürdü.
'Mekke, Yemen ve Yemame valisi olan Haccac, bu senede insanlara hacettirdi. Bu senede Küfe ve Basra valisi Bişr b. Mervan'dı. Küfe kadısı Şüryh b. Haris, Basra kadısı Hişam b. Hübeyre idi. Horasan valisi Bü-keyr b. Vişah idi. Yani bu zat, Abdullah b. Hazim'in naibi idi. Doğrusunu Allah bilir.
Bu Senede Abdullah B. Zübeyr'in Yanısıra Vefat Eden Şahsiyetler
Abdullah Sa'd B. Cüşem El-Ensârî
Sahabe idi. Yermük savaşma katıldı, çokça ibadet eder ve gazaya giderdi.
Abdullah B. Ebi Hadred El-Eslemî
Künyesi Ebu Muhammed idi. Sahabe idi. Peygamber (s.a.v.) Efen-dimiz'den hadis rivayet etmiştir. Medine'de vefat etmiştir.
Malîkb. Mesma
Malik b. Mesma b. Gassan eî-Basrî. Çokça ibadet eder ve aşırı derecede zahidane bir hayat yaşardı.