Kardeşi Süleyman b. Abdühnelik'in kendisini Ömer b. Abdüla-ziz'den sonrası için veliaht tayin etmiş olması sesebiyle halk, halifeliği için ona bey'at etti. Bu senenin, (hicri 101. senenin) receb ayında Ömer b. Abdülaziz vefat edince halk, Yezid b. Abdülmelik'e bey'at etti. Yezid, kendisine bey'at edildiği zaman yirmidokuz yaşındaydı. Halifeliğe geçtikten sonra bu senenin ramazan ayında Ebu Bekir b. Mu-hammed b. Amr b. Haznı'ı Medine valiliğinden azlederek yerine Ab-durrahman b. Dahhak b. Kays'ı tayin etti. Onunla Ebu Bekir b. Hazm arasında düşmanlık ve rekabet geçti. Öyle ki, neticede ona iki had tatbik etme mecburiyeti hasıl oldu.
Yine bu senede Bestam el-Haricî'nin adamları olan Haricilerle Küfe askerleri arasında bir savaş cereyan etti. Haricilerin sayısı azdı. Küfe askerleri ise 10.000 süvari kadardı. Hariciler, az kalsın onları kıracak ve mağlub edeceklerdi. Nihayet Küfe askerleri, gayrete gelerek Haricilere büyük bir darbe vurdular ve onları baştan sona öldürdüler. Onlardan ayakta kalabilen bir tek kişi dahi kalmadı. Yezid b. Mühelleb, bu yıl isyan etti. Yezid b. Abdülmelik'in halifeliğini tanımadı ve Basra'yı ele geçirdi. Uzun bir muhasaradan ve çok uzun süren savaşlardan sonra Basra'yı ele geçirebilmişti. Ele geçirince ahaliye adaletle hükmetti, bol para harcadı. Basra valisi Adiy b. Ertat'ı hapsetti. Çünkü Adiy, daha önceleri vali iken Mühelleb'in Basra'daki adamlarını hapsettirmişti. Yezid b. Mühelleb, Ömer b. Ab-dülaziz'in zindanlarından kaçtıktan sonra Adiy, onun Basra'daki adamlarını yakalayıp hapse attirmıştı.
Yezid b. Mühelleb, Basra'yı ele geçirdikten sonra hükümet konağına girdi ve Adiy b. Ertat'ı huzuruna getirtti. Yezid, huzuruna gülerek giren Adiy'e şöyle dedi: «Gülmene şaşıyorum. Çünkü sen savaştan kadınlar gibi kaçmıştın, şimdi de huzuruma getirilirken kölelerin sürüklenişi gibi sürüklenip getiriliyorsun.» Adiy de ona şu cevabı verdi: «Ben şuna gülüyorum ki, benim hayatta kalmam, senin de hayatta kalman demektir. Çünkü beni öldürecek olursan, arkamda öyle bir güç vardır ki, senin yakanı bırakmayacaktır.» Yezid, o gücün ne olduğunu sorunca Adiy, şu cevabı verdi: «Onlar, Şam'daki Ümeyye oğulla-
nn askerleridir, seni rahat bırakmayacaklardır. Deniz dalgalarına çarpılmadan önce kendin için tedbir al, aksi takdirde geri çekilmek istesen de yakam bırakmayacaklardır. Özür dilesen de özrünü kabul etmeyeceklerdir.» Yezid de ona cevap verdi, sonra kendi adamlarını hapse attırışı gibi Adiy'i de attırdı. Yezid b. Mühelleb, Basra'ya hakim oldu. Çeşitli mıntıkalara ve beldelere naiblerini gönderdi. Ah-vaz'a da naib gönderdi. Kardeşi Müdrik b. Mühelleb'i de Horasan na-ibliğine gönderdi. Kardeşinin yanma bir savaşçı topluluğunu da katmıştı.
Halife Yezid b. Abdülmelik, Yezid b. Mühelleb'in isyanım haber
almca, kardeşi oğlu Abbas b. Velid b. Abdülmelik'i, Mesleme b. Abdülmelik ordusunun öncüleri olarak 4.000 askerle birlikte Yezid b. Mühelleb'le savaşsınlar diye Basra'ya gönderdi. Mesleme b. Abdülmelik ise Şam ordusunda idi.
Yezid b. Mühelleb, halife ordusunun gelmekte olduğu haberini almca Basra'dan çıktı. Basra'da kardeşi Mervan b. Mühelleb'i vekil bıraktı, kendisi gidip Vasıt'a karargah kurdu. Beraberindeki komutanlara nasıl bir yol izlenmesi gerektiği hususunda danıştı, onlar da kendisine çeşitli görüşler sundular. Komutanlardan biri, dağ başlarında istihkam tedbiri alsın ve kalelere sığınsın, diye Ahvaz'a gitmesini teklif etti. Yezid, bu teklifi uygun görmeyip: «Siz beni dağ başında bir kuşa döndürmek mi istiyorsunuz?» dedi. Iraklılardan bazıları ise, onun Cezire'ye gitmesini ve oradaki en müstahkem kaleye yerleşmesini teklif ettiler. O zaman Cezirdiler, gelip etrafında toplanacaklar ve o da onlarla birlikte Şamlılara karşı savaşacaktı.
Yezid, Vasıfta iken bu yıl sona erdi. Şam askerleri de ona doğru gelmekteydiler.
Bu senede (hicretin 101. senesinde) Medine valisi Abdurrahman b. Dahhak b. Kays, insanlara haccettirdi. Mekke valisi, Abdülaziz b. Abdullah b. Halid b. Useyd idi. Küfe valisi, Abdülhamid b. Abdurrahman b. Zeyd b. Hattab idi. Küfe kadısı, Amir eş-Şa'bî idi. Basra valisi, Yezid b. Mühelleb idi. Yezid, orayı istila etmiş ve mü'minlerin emiri Yezid b. Abdülmelik'i görevden hal1 etmişti.
Bu senede Ömer b. Abdülaziz, Rib'i b. Hiraş, Ebu Salih es-Süm-man vefat ettiler. Ebu Salih; abid, sadık ve sebatkar bir insandı. Onun biyografisini "Tekmil" adlı kitabımızda nakletmişizdir. Doğrusunu Allah bilir.