Kalbin selameti için en faydalı şey uzlete çekilip tefekküre dalmaktır.
Nazmen Tercümesi
Alem-i fıkret içinde cevelân etmek için
Uzlet-âsâ olamaz kalbe müsâid bir hâl
Uzlet: Halktan uzaklaşarak bir tarafa çekilip yalnız kalmak. “Sizi ve Allah’tan
gayrı çağırdıklarınızı terk ediyorum.” (Meryem, 46.).
İzah
İrşad olmak isteyen her mürid, kalbini nefsâni hastalıklardan temizlemek için çaba sarf etmelidir ki, orada ilâhi sırlar tecellî etsin. Nitekim gafillerle sohbet, alışkanlıklara esaret, nefsin arzularına itaat, insanlarla fazla görüşmek ve dünya sevgisi kalpteki nefsâni hastalıkları meydana çıkaran sebeplerdir.
Evvelemirde bu sebeplerin kökünün kazınması için uzlet şartur. Uzlet olmadıkça dünyanın teferruatı kalbi daima meşgul eder ve gayb âleminin tecellîlerinden gafil olunur. Bu sebepten dolayı, bir saatlik tefekkürün yetmiş senelik nafile ibadetten daha hayırlı olduğu haber verilmiştir. Tefekkür meydanında at koşturmak isteyen, evvela halk ile görüşmekten uzaklaşmalıdır.
Huylar bulaşıcı olduğuna göre, kötü ahlâktan soyunabilmek ancak yalnızlığı (uzleti) tercih etmekle mümkün olur. Tefekkür olmadıkça tecellî kapıları açılamaz ve müşâhede meydanlarına girilemez. Dolayısıyla, gaybî ilimlerin definesi olan kalpler, ancak uzlete çekilmek ve Rabbâni tecellîlere mazhar olmakla nefsâni hastalıklardan temizlenir. Tefekkürle de süslenip donaülır.
Ashabın âriflerinden Ebu Derdâ hazretlerinin muhterem zevcelerine kocasının en faziletli amelinin ne olduğu sorulduğunda, “Allah’ın lütufları hakkında çokça tefekkür etmesiydi!” cevabını vermiştir. Tâbiînden Hasan-ı Basri hazretleri de şöyle buyurmuşlardır: “Murâkabe ve tefekkür; mütefekkirlerin güzelliklerini çirkin sıfatlarından ayrı olarak gösterir bir hakikat aynasıdır. Bu tefekkür Allah’ın âyetleri ve sanatkârane işleri hakkında olduğu zaman o kimse Celâl ve Ceberut sıfatlarına muttali olur. Celâl ve Ceberut’le ilgili tefekkür de Allah’ın açık ve gizli nimetlerini anlamaya sebep olarak gönle bir takım tecellîyi çoğaltan yüksek hâller peş peşe gelir. Böylece kalbe ait hastalıkların artık tamamen son bulmasıyla manevî âfîyet olan istikamet yeniden yüz göstererek artmaya başlar.”
İsa aleyhisselam da şöyle buyurmuştur:
“Konuşması zikir, susması fikir ve bakışı ibret olan kimseye ne mutlu! Gerçekten insanların en zekisi nefsini daima hesaba çeken ve öteki dünya için amel edendir.”
Şu halde asıl maksat tefekkür olup uzlet ise ona vesiledir. Ancak, eğer uzlette ilâhi fikir olmazsa, onda menfaatten çok zarar vardır. Uzletin tefekküre vesile olmasının hikmeti, tarikann dört esasından biri olan halveti içine almasıdır. Diğer üç esas da az konuşma, açlık ve geceleri uyumamaktır. Bütün devalar ve Allah’a yakınlık bu dört esasın uygulanmasıyla elde edilir.
Hikmetin neticesi, tasavvuf erbâbını ruhbanlığa davet değildir. Burada tavsiye edilen, dünyaya kendilerini kaptırmış olan ve Allah’tan gafil yaşayan insanlardan uzaklaşmaknr. Çünkü onların sohbetleri dedikodu, muhabbetleri kötüleme, ihlâsları riya, ihtisasları kavgadır.
Peygamber Efendimiz (a.s.) şöyle buyurmuşlardır: “Gafil ve katı kalpli olan kimselerle görüşmenin sebep olduğu iman zayıflığı kadar ümmetim için korktuğum bir şey yoktur.” Ariflerden birinin buna dair aktardığı aşağıdaki konuşma da ibret vericidir. Bahsi geçen ârif diyor ki: “Hakikat kıblegâhına yönelmiş derin irfan sahibi olan abdallardan bir zata sordum:
“Hak ve hakikat yoluna götüren vuslat kılavuzu nedir?” Abdal: “Mahlukata muhabbetle bakmayı kesmektir!” diye cevap verdi. Ben bunun nedenini sorunca da aramızdaki konuşma şöyle devam etti:
“Çünkü onlara muhabbetle bakmak zulmetin ta kendisidir.”
“Ama toplumun içinde bulunduğum için onlarla güzel anlaşmak zaruridir.”
“Konuşmalarını dinleme ki kalbin kaülaşmasın.”
“Fakat onlarla konuşmak da zaruridir.”
“Bari alış verişin olmasın. Onlarla ilişki içinde bulunmak hüsran ve vahşettir.”
“Ne var ki, aralarında yaşadığım için alış veriş de lazımdır.”
“Hiç değilse samimi arkadaş olma ki bu dostluk hasret ve helaktir.”
“Bu da sosyal yaşamın ve insanlığın gereği.”
“Öyleyse sen helâk olanlarla arkadaşlığa kendini mecbur gördüğün halde ve gönlün Allah’tan gayrisi ile müsterih olurken ibadet lezzetini ve ubudiyet sırrını bulmak mı arzu ediyorsun? Heyhat!” dedi.
Halvet: Zihinsel konsantrasyonu ve bazı özel zikirlerle riyazetleri gerçekleştirmek üzere; şeyhin müridini, karanlık, dış dünyadan soyutlanmış bir yere, belirli bir süre için koyması. Ancak uzlet; muvahhidler ve yakın ehli kimselerle görüşmekten kaçınmak demek değildir. “Ey iman edenler! Allah’tan sakının ve sâdıklarla beraber olun” (Tevbe, 119.) âyeti kerimesi buna apaçık bir delildir. Bununla birlikte, görüşülecek ya da uzak durulacak kimseleri tayin de müridlerin hâline göredir.
Amma, bakâ billah makamına ulaşmış olan kalbi uyanık ârifler için mahlukatın fiilleri, dahası bütün eşyâ ve kâinat Allah’ın isim ve sıfatlarının zuhurudur. Bu yüzden onlar, uzlet ya da halk arasına karışmakta serbesttir. Çünkü onlar halkla beraberken de uzlet zevkini yaşar ve kesret âleminde bile vahdet mülkünün hükümranı olurlar. İşte Resûlullahın sîreti (hâli) de bundan ibarettir.