Risâletü'l-müsterşidin, Kitâbü'l-kasd, Şerhu'l-ma'rife ve bezlü'n-nasila gibi tamamen a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/tasavvuf/" tasavvufa /a dair eserleri de bulunmaktadır. Cüneyd-i Bağdâdi gibi ilk süfilerden çoğunu irşâd etmiştir. Tefsire dair yazdığı Fehmü'l-Kur'ân adlı eseri, bu alandaki üstünlüğünü de göstermektedir
Nebhâni: Ebu'l-Mehâsin Yusuf İsmâil Yusuf İsmâil Hâsen Muhammed en-Nebhâni eş-Şâfii; edebiyatçı, şair, süfi ve kadı olarak tanınır. Filistin topraklarında doğmuştur. Mısır'a göç a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/erek/" ederek /a Ezher'e intisap etmiş, bundan sonra da Nablus'a kadı olarak tayin edilmiştir. Bir ara İstanbul'a da gelmiş, bundan sonra Musul'a kadı, Lâzkiye'ye ceza mahkemesi reisi, daha sonra da Kudüs'e geçmiştir. Bu vazifelerden sonra Beyrut hukuk mahkemesi reisliğine memur edilen Nebhâni'nin, yirminci yüzyılın ilk çeyreği içinde, doğduğu yerde vefât a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/tigi/" ettiği /a kaydedilmektedir
Nebhâni, süfi tabakatı olarak kaleme aldığı Câmi'u kerâmâti'l-evliyâ sını (Nebhâni) ilk kaynaklara müracaat etmeden hazırladığını söylemektedir
Nevevi: Ebü Zekeriyyâ Muhyiddin Yahyâ Şeref en-Nevevi ed-Dımeşki eş-Şâfii; 631/1233 yılında Şam yakınındaki Nevâ'da doğmuş meşhur bir muhaddis, fakih, hâfız ve dilcidir. 676/1277 yılında Şam'da vefat etmiştir
Müslim'in el-Câmi'u's-Sahih'inin şerhi olan Minhâc ve Riyâzu's-sâlihin gibi hadisle alâkalı kıymetli eserlere imza atan Nevevi'nin Bustânü'l-'ârifin (Bustân) adlı eseri zühd, a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/ahlak/" ahlâk /a ve âdâb konularını ihtivâ eder
Râbiatü'l-Adeviyye: Tasavvuftaki en meşhur hanım süfi olan Râbi'atü'lAdeviyye'nin, 95/713 ya da 99/717 yılında Basra'da doğduğu tahmin edilmektedir. Allah sevgisi, onun tasavvufi görüşlerinin temelini oluşturur. Bu sebeble Müellifler Hakkında Bilgi evlenmemiş ve kendisini zühd ve ibâdete vermiştir. Onun Hasan Basri'yle görüştüğüne dair menkıbelerin tarih itibariyle doğru olması mümkün gözükmemektedir. 185/801 ya da 187/803 yılında Basra'da vefât ettiği tahmin edilmektedir. Söz ve menkıbeleri, Abdurrahman Bedevi tarafından Şehdetü '1-'aşki'l-ilâhi (Şehde) adı altında toplanıp yayımlanmıştır
Sâhib-zâde: Sâhib-zâde Mehmed Es'ad Mahmüd el-Osmâni ed-Dımeşki eşŞehrezüri el- Kürdi en-Nakşibendi; 1272/1855 yılında Şam'da doğmuştur. 1347/1928 yılında vefât etmiştir. Nakşibendi şeyhlerinden olan Sâhib-zâde'nin tasavvufa dair olan eserleri arasında Buğyetü a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/vahid/" vâhid /a fi mektübâti Hazret-i Mevlânâ Hâlid (Buğye) en mühim olanıdır. Bu eserin adı Buğye yerine Beğiyye şeklinde de telaffuz edilmektedir. Eser, yaşadığı dönem ve Mevlânâ Hâlid hakkında ilk elden gelen kıymetli bilgiler ihtivâ etmektedir
Serrâc: Ebü Nasr Serrâc et-Tüsi'nin hayatı hakkında fazla bilgi yoktur. Şeriata bağlı olduğu bilinen, zühd ve a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/futuvvet/" fütüvvet /a ehlinden olan Serrâc, 378/988 yılında vefât etmiştir. Bilinen en önemli eseri olan Kitâbü'l-luma' (Lüma'), tasavvuftaki hâl ve makamları ilk olarak tasnife tâbi tutan tasavvuf klasiğidir. Bu eserde, süfilerin yaptıkları hatalara özel bir bölüm ayrılmış, tasavvuftaki tartışmalı konulara da yer verilmiştir
Sofyavi (Bâli-i Sofyavi): Sofyalı Bâli Efendi, bugün Arnavutluk sınırları içinde kalan Usturumca'da doğmuştur. Zâhiri ve bâtıni ilimleri öğrenmiş ve bu konularda eserler vermiştir. Kanüni zamanında yaşayan Bâli Efendi, padişahın takdir ve iltifatlarına da mazhar olmuş, onunla beraber bazı savaşlara iştirâk etmiştir. 960/1553 yılında vefat ettiği Sofya'da defnedilmiştir. İbn Arabi'nin Fusüs'una şerh olarak yazdığı Kitâbü şerhi fusüsi'l-hikem (Sofyavi), önceki bazı Fusüs şârihlerine muhalif görüşler de ihtivâ eder
Sühreverdi : Ziyâeddin Ebu'n-Necib Abdülkâhir Abdullah Muhammed Ammüye Sa'd es-Sâdıki el-Bekri es-Sühreverdi; fıkıh ve hadis tahsil etmiş, daha sonra tasavvufa yönelmiştir. 5663/1167 yılında Bağdâd'da vefat etmiştir. Kitâbü âdâbi'l-müridin adlı eseri, Sühreverdiyye tarikatının tesisinde mühim bir pay sahibidir
Sühreverdi (Ebü Hafs): Şihâbeddin Ebü Hafs Ömer Muhammed Abdullah Muhammed Ömer Ammüye el-Bekri el-Fakih, eş-Şâfii es-Süfi esSühreverdi; Ebu'n-Necib Sühreverdi'nin yeğenidir. İlk bilgilerini amcası Ebu'nNecib Sühreverdi'den ve Abdülkadir Geylâni'den almıştır. İlmi faaliyetleri kadar siyâsi faaliyetleriyle de meşhurdur. Bağdad'a yerleşmiş, daha sonra buradan aldığı fütüvvet hareketini Anadolu'ya taşımıştır. Anadolu'daki Ahilik hareketinin temelinde, Sühreverdi'nin getirdiği fütüvvet esasları yer alır. 632/1234 yılında, Bağdad'da vefat etmiştir
Müellifler Hakkında Bilgi
En meşhur eseri olan, tarikat ve tekke âdâbının ayrıntılı olarak ele alındığı Avârifü'l-ma'ârif ((Avârif)) Anadolu'da yüzlerce yıl okunmuştur. Onun Fütüvvetnâme adlı eseri de meşhur olup, Anadolu'da teşkilatlanan Ahilik hareketinin alt yapısını oluşturmuştur
Sühreverdi-yi Maktül: Şihabeddin Ebu'l-Fütüh Yahyâ Abdullah Habeş Emirek es-Sühreverdi; diğer Sühreverdiler'den ayırd a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/ilmesi/" edilmesi /a maksadıyla Sühreverdi-yi Maktül adıyla anılır. 549/1153 yılında Kuzey İran'ın Zencan bölgesinde Sühreverd köyünde doğmuştur. Kendisi Şafit mezhebinden olup, felsefe, simya, zühd ve riyâzet konularında da devrinin önde gelen şahsiyetlerindendir. Azerbaycan'ın ilim merkezlerinden olan Merâga'da, Fahreddin Râzi'nin hocası olan Şeyh Mecdeddin Cili'den, Isfahan'da da Zahireddin Fârisi'den ilim tahsil etmiş, bu sıralarda tasavvufi arayışlara girmiştir
Selçuklu a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/sultani/" sultanı /a TI. Kılıcarslan zamanında Kudüs ve Şam taraflarına geçen Sühreverdi, Kuzey Irak, Suriye ve Anadolu'ya yolculuklar yaptıktan sonra, Şam'dan Haleb'e geçmiş, meşhur Salahaddin Eyyübi'nin oğlu Melik Zâhir'in himâyesine girmiştir. Sühreverdi'nin tasavvufi görüşleri sebebiyle öldürüldüğü söyleniyorsa da, açık sözlülüğü ve zekâsı sebebiyle çokça düşman kazanmasının bu hükümde etkili olduğu da belirtilmektedir. İnfaz 587/1191 yılında gerçekleştirilmiştir
Eserlerini umümi olarak Farsca yazan ve tasavvufta işrâki doktrininin piri olan Sühreverdi, bu konudaki görüşlerini, en açık şekilde, Hikmetü'l-işrâk ve Heyâkilü'n-nür (Heyâkil) adlı eserlerinde dile getirmiştir. Ayrıca Risâletü esvâti ecnihati Cebrâ'il adıyla Arabca'ya çevrilen Âvâz-ı Perr-i Cebrâil (Cebrâ'il) eserinde bu hususlar yer alır
Şârâni: Abdülmevâhib Ebü Abdurrahmân Abdülvehhâb Ahmed Ali Ahmed Muhammed Müsâ Mevlâ Abdullah ez-Zugali Ali el-Ensâri eş-Şâfii el-Mısri eş-Şârâni; 897/1491-92 yılında Mısır'da doğmuştur. Hayatını dokumacılıkla kazanan bir sanatkâr olduğu bilinmektedir. Bununla beraber, Kur'ân ilimleri, akaid, fıkıh, gramer, tıp gibi ilimleri tahsil etmiş ve bu konularda çok sayıda eser kaleme almıştır. Kendisi Şâzeli tarikatı mensubu olup, bu tarikatın Şa'râviyye kolunun kurucusudur. 973/1565 yılında Kahire'de vefat etmiştir
Bilhassa Ibn Arabi'nin eserleri üzerinde tetkikler yapmış bir vahdet-i vücüd sâlikidir. Kaleme aldığı tasavvufi eserler arasında, İbn Arabi ve eserleri hakkındaki çok sayıda eserden başka, Tabakâtü'l-kübrâ adıyla meşhur olan Levâkıhu'lenvâr fi tabakâti'l- a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/ahyar/" ahyâr /a adlı süfi tabakatı tasavvuf muhitlerinde çok yaygındır. elEnvâru (veya Nefehâtü)'T-kudsiyye fi ma'rifeti kavâ'idi's- a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/sufiyye/" süfiyye /a (Envâr) adlı eseri de tasavvuf doktrinine dair yazdığı bir eserdir
Abd; Abd Humeyd, el-Müsned, Kahire 1988
Âdâbı; Ebü Abdullah el-Hâris Esed el-Muhâsibi, Âdâbü'n-nüfüs, Bed'ü men enâbe ilallah, nşr. Mecdi Fethi es-Seyyid, Kahire 1991
Âdâbı; Ebu'n-Necib Abdülkâhir es-Sühreverdi; Kitâbü âdâbi'l-müridin, thk. Menahem Milson, Jerusalem 1977
Avârif, Şihâbüddin Ebü Hafs Ömer Muhammed es-Sühreverdi, Avârifü'lma'ârif, nşr. Muhammed Ali Beyzavi, Beyrut 1420/1999; Tasavvufun Esasları — Avârifü'l-Meârif Tercemesi-, haz. Kâmil Yılmaz-İrfan Gündüz, Vefa Yayıncılık, İstanbul 1990; Gerçek Tasavvuf, trc. Dilaver Selvi, Semerkand Yayınları, Ankara 1999
Bed'; Ebü Abdullah el-Hâris Esed el-Muhâsibi, Âdâbü'n-nüfüs, Bed'ü men enâbe ilallah, nşr. Mecdi Fethi es-Seyyid, Kahire 1991
Beyân; Ebü Abdullah Muhammed Hakim et-Tirmizi, Beyânü'l-fark beyne's-sadri ve'lkalbi ve'l-fu'âdi ve'l-lübb, thk. Nicola Heer, Kahire 1958
Beyhaki; Ebü Bekr Ahmed Hüseyin el-Beyhaki, Şu'abü'l-imân, Beyrut 1410/1989. Bezzâr; Ebü Bekr Ahmed Ömer Abdülhâlık el-Bezzâr, el-Müsned, Beyrut 1409/1988
Buğye; Mehmed-zâde Sâhib-zâde Es'ad el-Osmâni en-Nakşibendi, Buğyetü'l-vâhid fi mektübâti Hazret-i Mevlânâ Hâlid, Dımaşk 1334/1915
Buhâri; Ebü Abdullah Muhammed İsmâil el-Buhâri, el-Câmi'u'l-müsnedü'ssahihu T-muhtasar min umüri rasülillâh sünenihi ve eyyâmih, Çağrı Yayınları, İstanbul 1981
Bustân; Ebü Zekeriyyâ Muhyiddin Şeref en-Nevevi, Bustânü'l-'ârifin, Mısır 1348/1929
Câmi’; Ahmed Ziyâüddin Gümüşhânevi, Kitâbü câmi'i'l-usül fi'-evliyâ'i ve envâ'ihim ve kelimâti's-süfiyye, Mısır 1298/1880
Eser Adı Kısaltmaları
Cebrâ'il; Şihâbeddin Yahyâ Habeş Emirek es-Sühreverdi, Risâletü esvâti ecnihati Cebrâ'il / Âvâz-ı Perr-i Cebrâ'il, trc. Abdurrahmân Bedevi, Kahire 1946. Deylemi; Ebü Şucâ Şirüye Şehredâr Şirüye ed-Deylemi, el-Firdevs bi me'süri'lhitâb, Beyrut 1986
Divân; Muhyiddin Ebü Abdullah Muhammed Ali Arabi, Divânü Ibn Arabi, Bulak 1271/1854
Dürer, Ebu'l-Fazl Celâleddin Abdurrahmân Ebü Bekr es-Suyüti, ed-Düreru'lmüntesira fi ehâdisi'l-müştehira, Kahire 1380/1960
Ebü Dâvüd; Ebü Dâvüd Süleyman Eş'as es-Sicistâni, Sünen, Çağrı Yayınları, İstanbul 1981
Envâr; Abdülvehhâb eş-Şârâni, el-Envâru'l-kudsiyye fi ma'rifeti kavâ'idi's-süfiyye, nşr. Tâhâ Abdülbâki Sürür-Seyyid Muhammed İdü'ş-Şâfi'i, I-II, Beyrut 1962. Esfâr; Abdülkerim İbrâhim el-Cili, Şerhu'l-esfâr an risâleti'l- a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/var/" envâr /a , Dımaşk 1348/1929
Evsat; Ebu'l-Kasım Süleyman Ahmed et-Taberâni, el-Mu'cemii'l-evsat, Kahire 1415/1994
Feth; Abdülkadir el-Geylâni, Kitâbü'l-fethi'r-Rabbâni ve'l feyzi'r-Rahmaâni, Dâr 'lKütübi'l-İlmiyye, Beyrut 1403/1983; el-Fethu'r-Rabbâni Âlemlerin Anahtarı, trc. Osman Güman, Gelenek Yayıncılık, İstanbul 2004
Furkân; Takiyyeddin Ahmed Abdülhalim Teymiyye, Kitâbi'l- a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/furkan/" furkân /a beyne a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/evliya-i-r-rahmani-ve-evliya-i-s-seytan/" evliyâ'i'r-Rahmâni ve evliyâ'i'ş-şeytân /a , Beyrut 1401/1980
Fütüh; Abdülkadir el-Geylâni, Fütühu'l-gayb , Mısır 1330/1912
Fütühât; Muhyiddin Ebü Abdullah Muhammed Ali Arabi, el-Fütühâtü'lMekkiyye fi ma'rifeti'l-esrâri'l-mâlikiyye ve'lT-melekiyye, nşr. Muhammed Abdurrahmân el-Mer'aşli, I-IV, Dâru İhyâ'i't-Türâsi'l-Arabiyye, Beyrut 1997; İlâhi Aşk, trc. Mahmut Kanık, İnsan Yayınları, İstanbul 1988; Marifet ve Hikmet, trc. Mahmut Kanık, İz Yayıncılık, İstanbul 1995
Gunye; Abdülkadir el-Geylâni, el-Gunye li tâlibi tarikil-Hakki azze ve celle fi ma'rifeti'T-âdâbi'ş-şer'iyye ve ma'rifeti's-Sâni', II, Mısır 1375/1956; trc. A. Faruk Meyan, Berekât Yayınevi, İstanbul 1986
Hâkim; Ebü Abdullah Muhammed Abdullah el-Hâkim en-Nisâbüri, elMüstedrek ale's-sahihayn, Beyrut 1990
Eser Adı Kısaltmaları Hatib; Ebü Bekr el-Hatib Ahmed Ali Sâbit el-Bağdâdi, Târihu Bağdâd ev medineti's-selâm, Beyrut 1967
Heyâkil; Şihâbeddin Yahyâ Habeş Emirek es-Sühreverdi, Heyâkilu'n-nür, nşr. Muhammed Ali Ebü Reyyân, İskenderiye 1956; Nur Heykelleri, trc. Saffet Yetkin, MEB Yayınları, İstanbul 1995; Yusuf Ziya Yörükan, Şihabeddin Sühreverdi ve Nur Heykelleri, tec. A. Kâmil Cihan, İnsan Yayınları, İstanbul 1998
Heysemi; Ebu'l-Hasen Nüreddin Ali Ebü Bekr Süleyman el-Heysemi, Mecme'u'z-zevâ'id ve menbe'u'l-fevâ'id, Kahire 1407/1986
Hücvîrî; Ebu'l-Hasen Ali Osman Ebi Ali el-Cüllâbi el-Gaznevi el-Hücvîrî, Keşfü'l-mahcüb, nşr. İbrâhim ed-Düsüki Şitâ, Dâru't-Türâsi'l-Arabi, Kahire 1974; Keşfu'l-Mahcüb Hakikat Bilgisi, haz. Süleyman Uludağ, Dergâh Yayınları, İstanbul 1982
Istılâh; Muhyiddin Ebü Abdullah Muhammed Ali Arabi, Kitâbu ıstılâhi's