sonra da a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/hakka-l-yakin/" hakka'l-yakinde /a fâni olmaktır. (Menâzil, 25
İlme'l-yakin araştırma ve delil yoluyla, a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/ayne-l-yakin/" ayne'l-yakin /a keşf ve ilhâm yoluyla, hakka'l-yakin ise toprağa bağlı beşeri vasıflardan sıyrılmanın gerçekleşmesi ve vuslat isteyen kimsenin bu dereceye erişmesiyle elde edilir
Fâris şöyle der: İlme'l-yakinde şübhe ve sıkıntı yoktur. Ayne'l-yakin, Allah'ın, sır450 a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/ilme-l-yakin-ayne-l-yakin-hakka-l-yakin/" ilme'l-yakin-'ayne'l-yakin-hakka'l-yakin /a
ları tevdi a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/tigi/" ettiği /a ilimdir. İlim, yakin vasfına a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/sahib/" sâhib /a değilse onda şübhe vardır. İlim, yakin vasfına sâhibse onda şübhe yoktur. Hakka'l-yakin ise, ilme'l-yakin ve ayne'l-yakinin a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/isaret/" işâret /a ettiği şeyin a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/hakikat/" hakikati /a ve temelidir.
Cüneyd şöyle der: Hakka'l-yakin, kulun bu ilimle içiçe olmasıdır. Kulun görülen şeyleri gözü ile apaçık gördüğü gibi gaybı da öylece müşâhede etmesi gayb hakkındaki bilgisini kesinleştirerek oradan dosdoğru haberler vermesidir... İlme'l-yakin bir fark hâli; ayne'lyakin cem hâli; hakka'l-yakin ise a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/tevhid/" tevhid /a lisanı ile cem'u'l-cem hâlidir.
İlme'l-yakin, delilin ortaya koyduğu ilimdir
Ayne'l-yakin, müşâhede ve keşfin verdiği ilimdir
Hakka 'l-yakin, müşâhede a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/ilmesi/" edilmesi /a hedeflenen (Allah) ile hâsıl olan ilimdir. (Istılâh, 539
Allah katında (findellah), Allah'ta (fillah), Allah ile (billah), Allah'la birlikte (ma'allah) istikamet bulup sâbit a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/olan-kimse/" olan kimseye /a bu durumu yakine izâfe edebileceği bir alâmet gerekir. Çünkü bu alâmet ona mahsüstur ve alâmet sadece onunla ilgilidir. İşte bu ilme'l-yakindir. Bu alâmetin müşâhede edilmesi, yakin ile irtibâtlandırılması ve o kişiye mahsüs kılınması gerekir. İşte bu da ayne'l-yakindir. Hikmetin bu ayn ve bu ilimde vâcib olması gerekir. İlim ancak hakkında tasarruf vâcib olan şeyde tasarrufta bulunur. Ayn da ancak araştırılması gereken şeyi araştırır
Bu ise, ilme ve ayna vâcib olan hakka'l-yakindir. Yakin ise, istikrar bulup sâbit olan her şeydir. Hakk veya halka ait herhangi bir türde sarsılma olmaz. Yakine ait bir ilim, ayn ve hakk (öz ve gerçeklik) olarak vardır. Yani a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/hikmet/" hikmetin /a vâcib oluşu, İlâhi Zât'tan başka bir şey değildir. İlâhi Zât'ın yakin olarak bilinmesi hakka'l-yakinin dışındadır. Yani bu konuda bize gereken susmak ve meseleye dalmamaktır. Çünkü İlâhi Zât'ı bilmiyoruz. Sonra yakine izâfe edilen, ama müşâhede edilmeyen bir ilim gelir. Ayn yakine izâfe edilemez. Onun âlemin üzerinde bir hâkimiyeti vardır. Ancak o konulara dalmayı tamamen terketmek gerekir. (Fütühât, II, 560
İhsânın a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/kemal/" kemâli /a , ameli karşılık beklemek, bir maksad gütmek veya riyadan arındırmaktır. a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/ihlas/" İhlâsın /a mânâsı budur. İhsânın kemâli ancak bütün ibâdetlerde a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/basiret/" basiret /a nüruyla ulühiyyet hazretini müşâhede etmekle elde edilir... Bu a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/ihsan/" ihsân /a , huzür hâlinin devamından ibâret olan a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/ubudiyyet/" ubüdiyyetin /a havâtır üşüşmeden ve ağyara bağlanmadan devamı için gerçekleşen ihsândır. Bu huzür, onlara göre Hz. Peygamber'e ulaşan a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/nisbet/" nisbet /a ve hakka'l-yakin diye adlandırılır ve a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/gercekte/" gerçekte /a sâlikin sıfatının Hakk'ın sıfatında ve onunla bekasında ilmen -yalnızca ilmen değil- şuhüden ve hâlen fenâ diye tefsir edilir. (Buğye, 26
Hakka'l-yakin, Hakk'ın hakikatini ayn-ı cem'i a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/ahadiyyet/" ahadiyyet /a makamında müşâhede etmektir. (Kâşânî, 60; Câmi’, 81
Bahsettiğimiz ilme'l-yakin, ayne'l-yakin ve hakka'l-yakin diye işâret edilmiş olan ilme'l-yakin-'ayne'l-yakin-hakka'l-yakin mertebeler, kitâblardan istifâde edilecek olan bilgilerin sonudur. Ömür boyu çalışmakla onların değil tümüne, pek azına bile ulaşmak nerdeyse imkânsızdır. Ben kardeşlerimizden bu yolun ehli olan çocukların kısa bir zamanda bu kitâbları mütâlaa a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/erek/" ederek /a , adamların kırk-elli sene çalışmakla ulaşamadıkları mertebelere ulaştıklarını gördüm. Oysa onlar o çocukların tarikata girmelerine vesile olmuşlardı. Ancak onlar sülük ederek yerlerinde kalmışlar, fakat o çocuklar hakikat kitâblarını mütâlaa etmeye ve anlamaya devam etmişlerdir. Adamlar hedeflerinden geri kaldıklarından, çocuklar hakikat konusunda şeyh, büyükler de çocuk olmuşlardır. (Merâtib, 10
Bil ki bu Tarikat-i Âliyye mensüblarına sülük esnâsında a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/zahir-olan/" zâhir olan /a tevhid iki kısma ayrılır: Tevhid-i şuhüdi ve tevhid-i vücüdi
Tevhid-i şuhüdi, Vâhid'in müşâhedesi, yani sâlikin müşâhede ettiği varlığın Vâhid'den başka bir şey olmamasıdır. Tevhid-i vücüdi ise, sâlikin, mevcüdun bir olduğunu bilmesi ve buna itikad etmesi, O'nun dışında kalan varlıkların ise yok olduklarına inanması ve böyle sanmasıdır. O'ndan başkasının yok olduğuna inanmakla beraber, onların, bu Vâhid'in tecelligâhı ve mazharları olduğuna inanır. Tevhid-i vücüdi ilme'l-yakin, tevhid-i şuhüdi ise ayne'l-yakin kabilindendir. Bu tevhid, bu tarikatın a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/zaruri/" zarüri /a usüllerinden biridir. Böylece fenâ hâli, tevhid-i şuhüdi olmadan tahakkuk etmez, tevhid-i şuhüdi tahakkuk etmeden de ayne'l-yakin müyesser olmaz. Bütün istilasıyla ahadiyyet müşâhedesi, O'ndan başka hiçbir şey görmemeyi gerektirir. Tevhid-i vücüdi ise böyle değildir, yani zarüri değildir. İlmü'l-yakin, bu mârifet olmadan da elde edilebilir. Çünkü ilme'l-yakin, başlangiçtaki gâyesi itibâriyle O'ndan başka her şeyi nefy etmeyi gerektirmez. Bu hâl, Vâhid'in, istila yoluyla bilinmesinin hâkim olduğu vaktin ve O'nun dışındaki her şeyin ortadan kaldırılmasını gerekli kılar. (Mektübât, I, 56
Ene'l-Hakk (Ben Hakk'ım) sözünün mânâsı şudur: Hakk O'dur, ben değilim. Çünkü o kişi, nefsini görmediğinden, O'nu isbât etmiştir. Yoksa, nefsini Hakk'dan ayrı bir varlık hâlinde gördüğünden dolayı kendisinin Hakk olduğunu söylemiş değildir. Çünkü böyle bir söz küfürdür. İsbâtın olmamasının nefyi gerektirmeyeceği, bunun da tevhid-i vücüdinin ta kendisi olduğu söylenemez. Ama şöyle denilebilir:
İsbâtın olmayışı nefyi a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/mutlak/" mutlaka /a gerekli kılmaz. Çünkü bu makam, a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/hayret/" hayret /a makamıdır. Burada hükümler tamamen düşmüştür. Sübhâni... a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/cumlesinde/" cümlesinde /a de, söyleyenin kendisinin değil, Hakk'ın tenzihi söz konusudur. Çünkü nefsi, tamamıyla nazarından düşmüştür. Orada hiçbir hüküm taalluk etmez.
Bu ve benzeri sözler, ayne'l-yakin makamında bulunan kişilerden zuhür eder. Bu makam hayret makamıdır. Bu makamdan hakka'l-yakin mertebesine yükseldiği zaman, bu ve benzeri kelimelerden çekinir ve itidâl sınırını aşmazlar. (Mektübât, I, 57
ilm-i zâhir- ilm-i bâtın
Şöyle denilebilir: Bu yüce topluluğun (süfilerin) kanaatlerine göre yakin, ilme'lyakin, ayne'l-yakin ve hakka'l-yakin olmak üzere üç mertebededir. Buna göre onlar, dumanın varlığını bilmenin istidlâl yoluyla ateşin varlığına yakin hâsıl etmesi gibi, ilme'l-yakinin eserden Müessir'e doğru seyr eden bir istidlâlden, ayne'l-yakinin ateşin kendisini görmekten, hakka'l-yakinin ise ateşle bizzât tahakkuk etmekten ibâret olduğunu söylemişlerdir. Şu hâlde, kalbi rü'yet (görüş) kaybedildiğinde ayne'l-yakin nasıl tahakkuk eder, rü'yet mutlak olarak yok olduğuna göre, meşâyıhın icmâ nasıl doğru olur?
Buna karşı derim ki: Herhâlde, bu soruyu soran kişinin icmâdan kasd ettiği, mütekaddimin meşâyıhın lilk devirde yaşamış olan şeyhlerin) icmâıdır. Müteahhirin (sonraki devirlerde yaşayan şeyhler) ise bunun aksiyle hükmetmiş ve kalbi rü'yete cevâz vermişlerdir.
Sözü edilen hüküm, fakire göre isbât edilmiş değildir. Onların açıklamış olduğu her üç mertebe de ilme'l-yakine dâhildir. Çünkü henüz istidlâl sahasından çıkılamamış ve ilimden ayn'a geçilememiştir. Ayne'l-yakine misâl olarak verilen ateşin görülmesi, (hakikatte) ateşin değil, ateşin varlığına delil olarak gösterdikleri dumanın görülmesidir. Bunun ilme'l-yakine dâhil olması gibi, ateşin varlığına ba-' karak dumanın var olduğunu bilme yoluyla istidlâlde bulunmak da ilme'l-yakine dâhildir. Bu makamda, dumanı görerek ateşin varlığını istidlâl etmek de böyledir. Bu ikinci yakin, delilin kuvveti sebebiyle, birinci yakinden daha mükemmeldir. Çünkü orada bilmek delil olurken, burada delil görmektir
Bunun gibi, hakka'l-yakinde de, ateşle değil, yine dumanla tahakkuk etmek ve yine ona istidlâl etmek vardır. Bu yakin, kendisinden önce anlatılmış bulunan iki yakin türünden daha tam ve mükemmeldir. Çünkü bu, duman olanın, ateşin varlığına kendisiyle istidlâlidir. Işte bu âfâk ile enfüs arasındaki açık farktır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Onun (Kur'ân'ın) hak olduğu açığa çıkana kadar onlara, âfâkta ve kendi nefslerinde âyetlerimizi göstereceğiz. (Mektübât, III, 140
İlme'l-yakin burhanla (kesin delille), ayne'T-yakin aynların (özlerin) müşâhedesiyle, hakka'l-yakin ise aynların süretini keşfederek elde edilir. Bunun gibi mütevâtir ilimden elde edilen şey de ilme'l-yakindir. Bu ilmin görülmesi ayne'l-yakin; onunla içiçe olmak ise hakka'l-yakindir. (Kavinin, 87
Yakin üç kısımdır: İlmü'l-yakin avâmın, ayne'l-yakin havâssın, hakka'l-yakin de ehass-ı havâssın yakinidir. (Câmi’, 61
(Ayrıca bk. ilhâm; keşf/küşüfât; muhâdara-mükâşefe-müşâhede; yakin