âletinin bulunmasına karşılık mânânın olmaması değildir (kötü sıfatları ortaya çıkaran iç güçlerin tamamen ortadan kalkmasıdır, bu güçler ortadan kalkmazsa, fenâ hâli gerçekleşmez);. (Hücvîrî, 37
a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/fena-beka/" fenâ'-bekâ' /a 247
Bekanın, ilim dilinde ve lügatin gereğine göre üç anlamı vardır: Birincisi, başı da sonu da fenâda olan şeydir. Meselâ önceden olmayan, sonradan da olmayacak olan, ama şu anda var olan bu a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/dunya/" dünyâ /a gibi. İkincisi, ilk önce kesin olarak yokken, sonradan var olan ve hiçbir zaman da yok olmayacak olan varlıklar. Buna misâl, cennet, cehennem, âhiret ve orada bulunanlardır. Üçüncüsü, her zaman var olmuş, hiç yok olmamış ve asla yok olmayacak olan varlık. Buna misâl de Cenâb-ı Hakk ve O'nun sıfatlarıdır. Allah, ezeli ve ebedidir. Sıfatlarıyla birlikte kadimdir. O'nun bekasından maksad, varlığının devamlı olmasıdır. Allah zâlimlerin söylediklerinden münezzehtir. Hiçbir varlığın O'nun vasıflarına ortaklığı yoktur. (Hücvîrî, 290
Fenâ, kulun a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/vucudun/" vücüdundan /a (kendi varlığından) fâni olması, Hakk'ın celâlini temâşâ ve azametini keşfetmesiyle olur. (Bu hâlin) sonucunda Hakk'ın celâlinde dünyâyı da âhireti de unutur, hâller ve makamlar himmetinin yanında hakir görünür, hâlindeki kerâmetler yok olur gider, aklından ve nefsinden fâni olur. Fenânın hâlindeyken fenâdan da fâni olur (fenâ hâlinde olduğunu da fark etmez). O zaman dili Hakk'ı söyler, bedeni huşü ve hudü hâlinde bulunur. Nitekim (elest bezminde Allah'a söz verilmiş olan) a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/ubudiyyet/" ubüdiyyet /a ahdi hâlinde Hz. Âdem'in ) sırtından zürriyetinin çıkarıldığı, âfetlerden korunmuş olan başlangıç hâlinde de durum böyledir. (Hücvîrî, 295
Allah Teâlâ buyurmuştur ki: Onun üzerindeki her şey fânidir. Yalnızca celâl ve ikrâm a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/sahib/" sâhibi /a olan Rabb'inin vechi bâkidir. Rahmân, 55/26) Bu babda fenâ, Hakk'ın dışındaki her şeyin önce ilmen (yok bilinmesi), sonra cehden , daha sonra da hakikaten yok olmasıdır
Bunun üç derecesi vardır: İlk derecesi, mârifetin Mârüf'ta (bilindiği zaman Hakk'da) fâni olmasıdır. Bu, önce ilim bakımından fenâ (bilginin yok olması), sonra müşâhede edilende (müşâhede edildiği zaman Hakk'da) fâni olması şeklinde cehden fenâdır (çünkü Hakk'ın müşâhedesinde O'ndan başka hiçbir şey görülmez ve her şeyin varlığı inkâr edilir). En sonunda da talebin a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/vucudda/" vücüdda /a (varlıkta) fâni olması gelir, bu da hakiki fenâdır
Fenânın ikinci derecesi, önce talebin, sonra mârifetin ve buna bağlı olarak en sonunda görmenin ortadan kalkmasının müşâhede edilmesinin de yok olmasıdır. Fenânın üçüncü derecesi ise, fenâyı görmekten fenâdır. İşte bu, görme esâretinden kurtulmak, cem' denizine dalmak ve beka yoluna sülük etmekle tahakkuk eden hakiki fenâdır. (Menâzil, 44
Allah Teâlâ buyurmuştur ki: Allah daha hayırlı ve bâkidir. Beka, a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/sahid/" şâhidlerin /a fenâsı ve ortadan kalkmasından sonra kaim olan bâki olma hâlinin ismidir. Bunun da üç derecesi vardır: Birinci derecesi, ilmin ilmen değil, hakikaten ortadan kalkmasından sonra mâlümun (bilinen şeyin, yani Allah'ın) bâki kalmasıdır
Bekanın ikinci derecesi, müşâhedenin sıfat olarak değil, vücüd olarak ortadan kalkmasından sonra müşâhede edilen şeyin (Allah'ın) bekasıdır
Bekanın üçüncü derecesi ise, mahv olması itibâriyle var olmayanın (kulun) a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/ortadan-kalkmasiyla/" ortadan kalkmasıyla /a hakikaten yok olmayacak olanın (Hakk'ın) bekasıdır. (Menâzil, 44
Mâşük âşıka şöyle dedi: Gel, kendini ben kıl. Eğer ben kendimi sen kılarsam, o zaman mâşük ihtiyaç içinde olur ve eğer sen, ben olacak olursan bu durumda artış mâşükta olur. Böylece her şey mâşük olur, âşık değil; her şey nâz olur, niyâz değil; her şey hâzır ve mevcüd olur, ihtiyaç değil; hep zenginlik olur, fakirlik değil; her şey çare olur, çaresizlik değil. (Sevânih, 39
Âşıkın kendini mâşükta kaybetme süreci öyle bir noktaya gelir ki âşık, kendini kendi gözünden ve hatta kendinden bile kıskanır
Senden dolayı seviyorum seni sevgilim
Kıskançlığımdan kendi gözümle bile dost değilim
Kederim Seninle birlikte olmamaktan değil
Seninle aynı tende olmamak benim derdim
Bu incelik zaman zaman öyle bir noktaya gelir ki eğer bir gün mâşük daha da güzelleşecek olursa âşık incinir ve gazablanır. Bu hâl, bu zevki tatmayanların anlayabileceği bir durum değildir. (Sevânih, 40
Âşıklık bütünüyle O olmak, mâşükluk ise bütünüyle Sen olmaktır. Zira kendin olman sana yaraşmaz; sana yaraşan mâşüka ait olmandır. Âşıklığa yaraşan asla kendine ait olmamaktır ve kendi başına kalmamaktır
Hevâya bağlı kaldıkça ya altın ya kadındır yolun
Aşık ol bunlardan kurtulmaktadır kurtuluşun
Âşıka yaraşır mı a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/tevhid/" tevhid /a yolunda iki kıble
Ya kendihevâna uy ya kazan rızâsını dostunun
Hiçbir değeri yok kralların kapımızda
Miskin âşıktan başkası yaraşmaz şânımıza
Ben, ben dedikçe efendi sırrımıza eremezsin
Ki tâcımız yakışır ancak başsızların başına
Aşk, hem âşık hem de mâşük için esrârengiz bir aynadır: Hem kendini, hem mâşüku ve hem de ağyârı (bunların dışında kalan her şeyi) gösteren bir ayna. Eğer fenâ'-bekâ' aşkın kıskançlığı duruma hâkim olursa âşık başkasına bakamaz; mâşükun cemâlinin mükemmelliğini aşk aynası dışında asla göremez. (Sevânih, 109
Bazen mâşükun belâ ve cefâsı tam bir özen ve ihtimamla ve aşkın inâyetiyle âşıkın arzu toprağına atılan bir tohum olur ve bu topraktan itizâr (özür dileme) gülü biter, tomurcuklanır ve vuslata götürür
Ve eğer talih yâver giderse bu vuslat birlik e dönüşür. Yeter ki şimşek çakınasın, yıldırım düşmesin ve yoluna engel çıkmasın; talihi yâver gitsin. Bu yüzden, âşık, aşk yolunun tekin olmadığını anlar. Bunun için şöyle denmiştir:
Gönlümü sana verdiğimi sanıyorsan eğer bil ki
Yüzlerce kafile geçti daha önce bu yoldan
Gönlümü vuslatından şen şakrak görüyorsam da
Ayrılığın payını da görüyorum arada
Ayrılığında vuslatın nasıl gizli değilse
Vuslatında da ayrılığın apaçık bana
Fenâ, münâ, mübteğa e müntehâ, velilerin yollarının nihâyet bulduğu bir sınırdır. O, evliyâ ve a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/abdal/" abdâlın /a irâdelerinden fâni olarak yerine Hakk Teâlâ'nın irâdesinin yerleşmesini istedikleri istikamettir. Onlar vefatlarına kadar devemliı sürette Hakk'ın irâdesini isterler. Bu yüzden de -Allâh onlardan râzı olsun- onlara abdâl denilmiştir. Bu büyüklerin günâhları, yanılarak, unutarak, hâl ve a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/dehset/" dehşetin /a a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/galebe/" galebesi /a (hâkim olması) yoluyla Hakk'ın irâdesini kendi irâdelerine ortak etmeleridir. Bu hata vaki olunca, Allah hatırlatma ve uyanıklıkla rahmetini onlara yetiştirir ve böylece bu hâlden dönerler ve Rabb'lerinden istiğfarda bulunurlar. Çünkü irâdeden mâsüm olan hiç kimse yoktur. Ancak melekler irâdeden, peygamberler hevâdan mâsümdurlar. Mahlükatın geri kalanı; mükellef olan ins ve cin bunlardan mâsüm değildirler. Ancak bazı veliler hevâdan, abdâl da irâdeden mâsümdurlar. Bazı zamanlarda meyletmelerinin mümkün olduğu mânâsında hevâ ve irâdeden mâsüm olmazlar. Böyle bir durumda (hevâ ve irâdeye meylettikleri zaman), Allah onlara uyanıklık verir ve rahmetini yetiştirir. (Fütüh, 15
Benim zikrimle meşgul olduğundan dolayı, benden bir şey istemekten uzak kalana, isteyenlere vereceğimin en iyisini veririm. (Bu mânâya yakın ayet şudur. Kim de beni anmaktan yüz çevirirse şübhesiz onun sıkıntılı bir hayatı olacak ve biz onu, a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/kiyamet/" kıyâmet /a günü kör olarak haşredeceğiz. Tâhâ, 20/124) Yüz çevirmenin âkibeti nassta vârid olana aykırıdır.) O da velilerin ve abdâlın hâllerinin gayesi olan fenâ hâlidir. Sonra ona tekvin gelir ve böylece Allah'ın izniyle muhtaç olduğu şeylerin tümü meydana gelir. (Fütüh, 109
Fenâ eşiğine ulaşmak; Hakk'a yakın olmaya ulaşmak, onu tanımak, sırlara ve din ilimlerine ermek ve karanlığın, nürların tabiatlarına zarar vermeyeceği şekilde nürlar denizine dalmaktır. Tabiat, kısmetlerin tamamlanması için rühun bedenden ayrılacağı a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/zamana/" zamana /a kadar bâkidir. Çünkü tabiat (ya da huy), insandan ayrılacak olsaydı, (insan) meleklere katılmış olurdu, o zaman da a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/hikmet/" hikmet /a ortadan kalkardı. Bu yüzden tabiat, asıl olarak değil ama vazife olarak kısmetler ve hazları tamamlamak üzere bâki kalmıştır. (Fütüh, 134
Fenâ, mahlükatı yok sayman ve tabiatının, meleklerin huyuna dönüşmesi, sonra da meleklerin tabiatından da fâni olması, daha sonra da ilk derecelere dahil olmandır. İşte o zaman Rabb'in seni sulayacağı şeyle sulayacak ve sende alacağı hasadı yetiştirecektir. Bunu istersen sana önce İslâm, sonra teslim olmak, sonra Allah'ı bilmek, sonra mârifet, sonra da vücüd gerekir. Vücüdun (varlığın) onun için olursa bütün her şeyin onun için olur. Zühd bir saatin, verâ iki saatin, mârifet ise sonsuzluğun amelidir. (Fütüh, 162
(Tercih demek olan) ihtiyârı terk etmeye ve Allah'ın fiiliyle kalmaya fenâ denir. Bununla irâde ve hevâdan fenâyı kasd ederler. Irâde, hevâ türlerinin en latif olanıdır. Bu, (görünürdeki fenâ demek olan) fenâ-yı zâhirdir. Fenâ-yı bâtın ise, Zât'ın tecellisinde görülenleri müşâhede nüru parıldadığında vücüd (varlık) eserlerinin mahvolmasıdır. O, dünyâdaki yakin türlerinin en kâmil olanıdır. Zât hükmünün tecellisine gelince o, yalnızca âhirette olur. O, Hz. Müsa'nın 4 Len terâni ile alıkonduğu, fakat Allah Resülü'nün mirâc gecesinde eriştiği makamdır. ((Avârif, 93
Denilmiştir ki: Fenâ, bütün hazlardan sıyrılmak, hiçbir şeye karşı haz duymamaktır. Böyle bir kimse kendisinden fâni olduğu ve Cenâb-ı Hakk'la meşgul bulunduğu için bütün eşyâ ile alâkasını kesmiş olur
Âmir Abdullah şöyle demiştir: Gördüğüm bir kadın mıdır, yoksa duvar mıdır aldırmam. Böyle bir kimse Allah için yaptığı her işte muhafaza edilir ve (O'nun emrine karşı) her türlü muhâlefetten uzak tutulur. Beka, fenânın peşinden gelir. O da kendisine ait olandan fâni, Allah için olan şeylerde bâki olmasıdır
Denilmiştir ki: Bâki (beka sâhibi), kendisine her şeyin bütünüyle tek bir şey hâline geldiği kişidir. Böylece onun hareketleri, hiçbir muhâlefete düşmeksizin Hakk'la muvâfakat içinde olur. Şu a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/halde/" hâlde /a bu kişi (Hakk'a) muhâlefetten fâni, (Hakk'a) muvâfakatla bâki olur. Bana göre, bu kişinin zikrettiği husüs bir şeyde fâni ve bâki olmak değil, tevbe-i Nasüh makamının sıhhatidir
Abdullah Ömer'den rivâyet edilen şu hâdise fenâya a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/isaret/" işâret /a etmektedir: Kendisi tavâf ederken biri kendisine selâm vermiş, fakat o, bu kişinin selâmına karşılık vermemişti. Bunun üzerine o kişi, arkadaşlarından birine Abdullah hakkında şikâyette bulunmuştu. Abdullah da (bunu duyuncaj demiştir ki: Biz o mekânda, kendimizi tamamen Allah'a vermiştik.
fenâ'-bekâ ' Denilmiştir ki: Fenâ, Cenâb-ı Hakk dağa tecelli a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/tigi/" ettiğinde /a Hz. Müsa'nın kendinden geçmesi gibi eşyâdan fâni olmaktır. Hârrâz şöyle demiştir: Fenâ, Hakk ile (Hakk sayesinde) yok olmak, beka ise Hakk ile birlikte olmaktır. Cüneyd ise fenâyı şöyle açıklamıştır: Fenâ beşeri ve nefsâni vasıfların tümüne karşı yabancı kalman, tüm varlığınla Cenâb-ı Hakk'la meşgul olmandır.
İbrâhim Şeybân: Fenâ ve beka ilmi, vahdâniyetin ihlâsı ve ubüdiyyetin sıhhati üzerinde döner. Bunun dışındakiler ise mugalata ve zındıklıktır (yani tevhid konusunda ihlâs ve kulluk olmazsa, fenâ yerine aldarıış ve zındıklıktan başka bir şey elde edilmez) demiştir
Harrâz'a, Fenâ hâlindeki kimsenin alâmeti nedir? diye sorulunca o: Fenâ iddiâsında bulunan kimsenin alâmeti, Allah Teâlâ dışında dünyâ ve âhiretle ilgili bütün hazlarının gitmesidir. Yine Ebü Said Harrâz şöyle demiştir: Fenâda fâni a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/olanlarin/" olanların /a fenâlarının sıhhati, beraberlerinde beka bilgisinin; bekada bâki olanların bekalarının sıhhati de beraberlerinde fenâ bilgisinin bulunmamasıdır. ( Avârif, 305-306
Akıl âlemi mahcüb ve gayr-i mahcüb (perdelenmemiş) olmak üzere ikiye ayrılır. Sıfat sâhibleri, mahcüb olanlardır. Bunlar makam sâhibleri olan a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/melekut/" meleküt /a âlemidir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: Her birimizin bilinen bir makamı vardır. Gayr-i mahcüb olanlar gayb hazinelerinde gizlenmiş, selb ashabı olan Allah'ın güveyleridir (vuslata ermiş kişilerdir). Allah, onları kıskandığindan başkaları onları bilmesin, onlar da yalnızca onu bilsinler diye onları gizlemiştir. Onlar, muhakkiklerin fenâ dedikleri makamdadırlar. (Tedbirât, 154
Fenâ, kulun, fiillerini Allah'ın olduğu şekilde kaim kıldığını görmesidir. (Istılâh, 532
Fenâ nedir? dersen, deriz ki: Fenâ, kulun bu hâldeyken (huzür hâlindeyken), fiillinin Hakk ile kaim oluğunu görmesidir. Bu bekaya benzer. Beka nedir? diye sorarsan, şöyle deriz: Kulun, fark aynından her şeyi Allah'ın ayakta tuttuğunu görmektir. (Fütühât, II, 129
(Süfi) a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/cemaatin/" cemaatine /a göre fenânın birtakım işlerin karşılığı olduğu söylenir. Bazıları şöyle der: Fenâ günâlıların fâni olmasıdır. Şöyle diyen de vardır: Fenâ, kulun fiillerinde kendi fiillerini Allah'ın o şekilde kaim kıldığını görmesidir. Bazıları ise şöyle söylemişlerdir: Fenâ, malılükattan fâni olmaktır. Onlara göre bu tür fenâ da tabakalara ayrılır. Fenâdan fenâ bunlardan biridir. Bir kısmı fenâyı yedi tabakaya kadar çıkarmıştır. Biliniz ki -Allah bizi ve sizi rühu'l-kuds ile a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/te-yid/" te'yid /a etsin-, fenâ ancak şundan olur, beka da ancak bununla ve şununla (fenâyla) birlikte olur. Fenâ a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/mutlak/" mutlaka /a gereklidir. Bu yolda fenâ ancak en yücesi karşılığnda en düşüğünden fâni olmakla olur. En yücesinden fâni olmak ise sözlükteki mânâsıyla doğru da olsa, bu