hâllerin tahakkuk ettirilmesi (gerçekleştirilmesi), ayıpları terk etmek, günâhlardan kaçınmak, mendübları yerine getirmektir. Bunları yapabilmek ancak şu üç husüsu yerine getirmekle olur: Bütün tâatlerde a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/evrad/" evrâda /a , bütün hâllerde de duâya devam etmek, kendisinden istenen her şeyi yapmak, (her işinde) doğruluğu tercih etmek. (Bil ki) hayır yollarının tamamı üç tanedir: Gizli açık (her işte) haşyetullah (Allah'tan korkmak); (verdiği nimet) az da olsa çok da olsa Allah'tan râzı olmak, bollukta ve darlıkta güzel a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/ahlak/" ahlâktan /a ayrılmamak. Belâların en kötüleri de şu üç şeyde toplanmıştır: Mahlükattan korkmak, rızk endişesi taşımak, nefsinden râzı olmak. Âfiyet ve lütfun en büyüğü şu üç şeyde bulunur: Her husüsta Allah'a güvenmek, her a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/halde/" hâlde /a Allah'tan râzı olmak, insanlardan gelecek olan kötülüklerden sakınmaktır. (Câmi’, 22
İstikamet, Hakk'ın yardım ve inâyetiyle hak üzerinde a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/sebat/" sebât /a etmektir. (Câmi', 54
İstikamet üç kısımdır: Avamın istikameti hizmetle, a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/havassin/" havâssın /a istikameti a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/himmet/" himmetin /a doğruluğuyla, ehassu'l-havâssın istikameti ise a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/hurmet/" hürmeti /a tâzimle (ilâhi sırlara saygı duymak ve onları muhâfaza etmekle) olur. (Câmi’, 62
İstikamet, lügatte eğriliğin zıddıdır. Hakikat ehline göre ise, bütün ahidleri yerine getirmek, sırât-ı müstakime yapışmaktır. Sırât-ı müstakim ise yeme içmede, giyimde, evlenmede, dini ve dünyevi bütün işlerde adalet ve orta yoldan ayrılmamaktır. İşte a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/dunya/" dünyâdaki /a sırât-ı müstakim, âhiretteki sırât-ı müstakim gibidir. Kişinin, dünyâda sırât-ı müstakimi tanıma konusunda irşâda mazhar olması, onun âhirette de sırâtın üzerinden geçerken kurtulmasına vesile olur. Sırât-ı müstakimi a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/istikamet/" istikâmet /a tanıma konusunda a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/hidayet/" hidâyete /a erdirilmek, Allah'ın kula vermiş olduğu en büyük nimettir. (Câmi', 142
İstikametin, a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/bidayattaki/" bidâyâttaki /a süreti (başlangıçtaki görünümü) tevbe ahdine vefâlı olmak ve hükmüne sebât etmektir. Ebvâbda istikamet, nefsin kuvvetlerini kalbin hükmüne teslim etmektir. Mudmelâttaki aslı, Allah'a yönelişte, O'na doğru yürümekte istikamet üzere olmak, Sünnet yolu üzerinde sebât etmek, dünyâ ve âhirete ve o ikisinin hazlarına da iltifât etmemektir. İstikametin ahlâktaki derecesi, adâlet yolunu a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/tutmak/" tutmak /a , vahdetin gölgesinde sırât-ı müstakimden ayrılmamaktır (vahdet kendisine tecelii a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/tigi/" ettiğinde /a , kendini büsbütün kaybederek aykırı durumlara düşmemek ve aykırı sözler söylememektir). Ahvâldeki derecesi ise, velâyet yoluna sülük ettiğinde, (nefsin hastalıklarını) tedâvi husüsundaki niyetin istikameti, himmet yüceliğine ulaşana kadar ilim ve a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/hikmet/" hikmet /a tahsilindeki istikamettir. Yine ahvâldeki derecesi, a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/hakikat/" hakikati /a müşâhede etmesiyle sevgisindeki istikametidir. Hakikatin müşâhedesi kesb ile (çalışmakla) değil, a href "/tr/tasavvuf-sozlugu/bilakis/" bilakis /a cezb ve incizâb ile olur. Velayâtta istikamet, Hakk yardımıyla hakta daim olmaktır. Hakaikteki istikamet ise, müşâhede sırasında müşâhedeyi görmeyi terk etmek ve istikamet talebinden gaybet etmekle olur. Nihâyâtta ise, Allah'la fâni olduktan sonra bekada istikamettir. Allah'la onun seyri, sadece Hakk'ın ikamesinin müşâhedesi ve onu kendisine yükseltmesiyle olur. (Câmi', 281
İstikametin üç derecesi vardır: Birincisi takvim, sonra ikamet, sonra da istikamettir. Takvim nefslerin terbiyesi, ikâmet kalblerin temizlenmesi, istikamet de sır