Batı'da epistemoloji diye bilinen "insanlar bilgilerini hangi kaynaktan elde ederler" sorusuna cevap arama faaliyeti, İslam dünyasında "esbab-ı ilim" başlığıyla görülmektedir. İslam bilginlerine göre bilginin kaynakları üç tanedir:
1. Sağlam duyu lar.
2. Doğru haber (Vahiy).
3. Akıl.
Mutasavvıflar buna "gönül" maddesini de ilave etmişlerdir. Sulilere göre riiazet ve mücahede ile temizlenmiş, kin, hased, gurur, gösteriş gibi hastalıklardan kurtulmuş olan bir kalp, ilahi hakikatları alan ve yansıtan bir kaynak olma durumuna yükselebilir. Aklın verdiği bilgi nasıl geçerli ise kalbin verdiği bilgi de en az onun kadar geçerlidir. Bu bilginin adı marifettir, keşftir, irfandır.
Yukardaki tasniften anlaşılacağı gibi sufilerin dışındaki İslam bilginleri bu "gönül gözü"nü bilgi kaynağı olarak geçerli saymamışlardır. İnanç konularını inceleyip tartışan Ketarn ilminde durum böyledir. Zamanla şöyle bir yumuşania olmuştur: Sufinin bilgisi doğru olabilir, ama bu fetva gibi herkesi değil sadece kendisini bağlar.
Mutasavvıflarla alimlerin, tekke mensuplarıyla medreseiiierin aralarında varolagelen tartışma ve farklı değerlendirmelerin temelinde bu "kaynak" meselesi yatmaktadır. Farklı bilginin kişiyi farklı değerlendirmelere gölürmesi tabiidir.
Burada anlaşılan husus şudur: Kalp gözünün verileri Kur'an ve Hadis'le çelişiyorsa terkedilmelidir. Bir diğer ifade ile meselenin özünü, batmını yakalayacağım diye dışı, zahiri ve dini n esasları zedelenmemelidir. Bunun kaidesini de şöyle koymuşlardır: "Zahire muhalif her batın, batıldır".
İlk sufilerden Ebu Süleyman Darani gönlünün derinliklerinden gelen tesbit ve teşhisiere "nükte" adını vermekte ve şöyle devam etmektedir: "Kur'an ve Hadis gibi iki yeterli şahit bu nüktelerin doğruluğuna şehadet etmedikçe hiçbirini kabul etmem". Bu hassasiyet faydalı olduysa da meseleyi her zaman çözememiştir. Bu defa "tevil" devreye girmiştir. Ayetler ve hadisler alışılmışın dışında tevile tabii tutularak sufiyiina yorumtarla bağdaştırılına yoluna gidilmiştir. Bu faaliyet giderek sufilerin Kur'an'ı tefsir etme, açıklama şekline girmiş ve "lşari tefsirler" diye bilinen bir tefsir dalını günışığına çıkarmıştır.
Ebu Abbas Ademi ise konunun bir başka yönüne ışık tutmaktadır: "Kim Hz. Peygamber'in sünnetine dört elle sarılırsa Allah onun gönlünü marifet nuru ile parlatır, kalbini marifet ışığı ile nurlandırır" Sufilere göre bu nur, kişinin dini konulardaki titizlik ve ciddiyetini bozmamalıdır.
Gazali'ye göre bir kalbin böyle bir bilgi kaynağı olabilmesi için her şeyden önce günah ve cehalet perdelerinden kurtulması gerekir. Peşin hükümlerle beslenen ilim de bu yolda cahillik kadar engelleyicidir. Kişinin kalbini bu dünyaya doğru çevirmesi ve bunun için gayret göstermesi de şarttır.
Allah'ın, müridin gönlünc akıttığı bu bilgilerle, o, O'nu tanır. Zunnu'n Mısri'nin "Rabbını ne ile tanıdm" sorusuna "O'nu O'nunla tanıdım" şeklinde cevap vermesi bu gerçeğe işaret etmektedir.
Tasavvufi bilginin kaynağı tartışılırken çoğu zaman gündeme gelen bir konu da şeriat-tarikat meselesidir.