Akşam Namazı: İhtiyaç, İstek ve Esneklik

İbni Mâce, İkâmet 110.
1127. hadisle birlikte açıklanacaktır.

1125. Enes radıyallâhu anh şöyle dedi:
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’ in sahâbîlerinden büyük
zevatın akşam olunca aceleyle direklere doğru durup (iki rek’at)
namaz kıldıklarını gördüm.
Buhârî, Ezan 14, Salât 95. Ayrıca bk. Nesâî, Ezan 39.
1127. hadisle birlikte açıklanacaktır.

1126. Yine Enes radıyallâhu anh şöyle dedi:
– Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında güneş battıktan
sonra ve akşam namazından önce iki rek’at namaz kılardık.
Ashabdan biri Enes’e:
– Bu namazı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de kılar mıydı?
diye sordu.
Enes ona şu cevabı verdi:
– O bizim kıldığımızı görür, fakat bize kılın veya kılmayın, demezdi.
Müslim, Müsâfirîn 302. Ayrıca bk. Ebû Dâvûd, Tatavvu 11.
1127. hadisle birlikte açıklanacaktır.

1127. Yine Enes radıyallâhu anh şöyle dedi:
Biz Medine’de iken, müezzin akşam ezanını okuyunca, ashab
aceleyle direklere doğru durup iki rek’at namaz kılarlardı. Öyle ki
yabancı biri mescide gelirdi de, bu iki rek’at namazı kılanların
çokluğuna bakarak akşam namazının kılındığını zannederdi.
Müslim, Müsâfirîn 302.

Akşam namazının sünneti denince, hatırımıza akşamın farzından
sonra kıldığımız iki rek’at sünnet gelir. Yukarıdaki hadisler, bu
sünnetten başka, akşamın farzından önce kılınan iki rek’atlı bir
sünnetin daha olduğunu göstermektedir. Önce, genellikle bizim kılma
alışkanlığına sahip olmadığımız, akşamın bu ilk sünneti üzerinde
duralım. Konumuzun 1125 ve 1127 numaralı hadislerinde, akşam
ezanı okunur okunmaz ashâb-ı kirâmın Mescid-i Nebevî’nin
direklerini kendilerine siper alarak ikişer rek’at namaz kıldıklarını
gördük. Onların direkleri sütre edinerek namaz kılmalarının sebebi,
namaz esnasında birinin önlerinden geçmesine engel olmaktı.
Bahsimizin ilk hadisinde Resûlullah Efendimiz, üç defa “Akşamın
farzından önce (iki rek’ât) namaz kılınız” buyurmuş, üçüncüsünde
“Dileyen kılsın” demiştir. 1101 numaralı hadiste daha genel bir
ifadeyle üç defa “Her ezan ve kamet arasında namaz vardır”
buyurmuş, üçüncüsünde “kılmak isteyene” demek suretiyle bu
namazın zarûri olmadığını belirtmiştir.
1125 numaralı hadis, akşam namazının ilk sünnetini, büyük
sahâbîlerin de büyük bir coşku ile kıldıklarını belirtmektedir. Ashâb-ı
kirâm, akşamın farzını kıldırmak üzere Resûlullah’ın mescide
gelmesinden önce bu sünneti kılıp bitirmeye gayret ederdi.
Üçüncü hadisten öğrendiğimize göre, belki de tâbiînden biri, Enes
radıyallâhu anh’ a bir soru sorarak:
– “Akşam namazının ilk sünnetini ashâb-ı kirâmın büyük bir istekle
kıldığını öğrendik, peki bu sünneti Resûlullah sallallâhu aleyhi ve
sellem de kılar mıydı?” dedi. Enes hazretleri bu soruya:
– “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizim kıldığımızı görür,
fakat bize kılın veya kılmayın, demezdi” diye cevap verdi.
Akşam namazı dışındaki bütün farzlardan önce, yani ezanla kamet
arasında sünnet kılınması hususunda âlimlerimiz arasında tam bir
ittifak bulunmakla beraber, onlar akşamın farzından önce sünnet
kılınması konusunda ihtilâf etmişlerdir. Bu sünnetin kılınmasını
savunanların dayanağı, konumuzla ilgili yukarıdaki hadislerdir.
Kılınmasını doğru bulmayan, hatta bu namazı kılmanın mekruh
olduğunu söyleyenlerin de dayanakları vardır. Onların en önemli
dayanağı, ashâb-ı kirâmdan Büreyde İbni Husayb el-Eslemî’nin de
rivayet ettiği “Her ezan ve kamet arasında namaz vardır” hadisinin
sonunda, “akşam namazı müstesna” denmiş olmasıdır (Dârekutnî,
es-Sünen, I, 264-265; Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ, II, 474). Ama bu
rivayet, hadis âlimleri tarafından o kadar sağlam bulunmamaktadır.
Akşamın farzından önce sünnet kılınmasına taraftar olmayanların bir
diğer dayanağı da, Abdullah İbni Ömer’in, bu sünneti Asr-ı saâdet’te
kılan kimseyi görmediğini belirtmesi (Ebû Dâvûd, Tatavvu 11), ayrıca
Hz. Ali, Abdullah İbni Mes’ûd, Ammâr gibi sahâbîleri yakından
tanıyanların, onların bu namazı kılmadıklarını söylemeleridir.
Akşam namazının farzından önce sünnet kılınmasını doğru
bulmayanların başında İmam Mâlik ile İmam Şâfiî gelmektedir.
İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe bir adım daha ileri giderek akşamın
farzından önce sünnet kılmanın mekruh olduğunu söylemektedir.
Akşamın farzından önce sünnet kılmaya taraftar olmayanları böyle
düşünmeye sevkeden bir husus da, bu sünnetin akşamın farzını
geciktireceği kanaatidir.
Öte yandan Abdurrahman İbni Avf, Sa’d İbni Ebû Vakkas, Übey
İbni Kâ’b, Enes İbni Mâlik, Câbir İbni Abdullah gibi sahâbîler akşamın
ilk sünnetini kılmışlar, Ahmed b. Hanbel ve İshak b. Râhûye gibi
muhaddis fakihler ve daha başka âlimler de bu sünnetin kılınmasını
câiz görmüşlerdir. Hatta İmam Mâlik’in de bu kanaati benimsediği
söylenmektedir. Şâfiî mezhebinde tercih edilen görüş, bu sünnetin
kılınması yönündedir.
Bu konuda bir de olay nakledelim: Ashâb-ı kirâmdan Ukbe İbni
Amir el-Cühenî’ye, Asr-ı Saadet’te müslüman olmakla beraber
Peygamber Efendimiz’i göremeyen Ebû Temîm Abdullah İbni Mâlik
el-Ceyşânî’nin, akşam namazından önce iki rek’at sünnet kıldığını
âdeta şikâyet ederek haber verdiler. Ukbe, Hz. Peygamber devrinde
bu namazı kendilerinin de kıldığını söyledi. Ona, öyleyse şimdi niye
kılmıyorsun? dediklerinde ise iş güç sebebiyle kılamadığını belirtti
(Buhârî, Teheccüd 35).
Akşam namazının farzından sonraki iki rek’at sünnete gelince, bu
sünnet, 1099 numarayla okuduğumuz “Müslüman bir kimse, farzların
dışında nâfile olarak hergün Allah rızâsı için on iki rek’at namaz
kılarsa, Allah Teâlâ ona cennette bir köşk yapar (veya “ona cennette
bir köşk yapılır”) hadisinde sözü edilen sünnetlerden biridir. On iki
rek’at sünneti devamlı kılanlara cenneti müjdeleyen o hadisten
hemen sonra Abdullah İbni Ömer’in rivayet ettiği hadiste Resûlullah
sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte akşam namazından sonra iki
rek’at kıldığını söylemesi bu sünnetin önemini göstermektedir.