Ebû Mes’ûd el-Ensârî radıyallâhu anh’ den rivayet edildiğine
göre Resûl-i Ekrem sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
“İlk peygamberlerden itibaren halkın hatırında kalan bir söz
vardır: Utanmadıktan sonra dilediğini yap!”
Buhârî, Enbiyâ 54, Edeb 78. Ayrıca bk. Ebû Dâvûd, Edeb 6; İbni
Râvi
Mâce, Zühd 17.
Açıklama
Bu hadis, hayâ dediğimiz utanma duygusunun ilk insandan beri var
olduğunu, ilk peygamberlerden itibaren bu duygunun önemi üzerinde
durulduğunu, peygamberlere verilen bir kısım ilâhî emirler çağların
değişmesiyle değişebildiği halde, utanma duygusu hakkındaki ilâhî
buyruğun hiç değişmediğini, aksine her peygamberin bu duygu
üzerinde ısrarla durduğunu göstermektedir.
Bir
atasözü
halinde
nesilden
nesile
aktarılarak
gelen
“Utanmadıktan sonra dilediğini yap” hikmeti, utanma duygusunun
insanı fenalıklara dalmaktan alıkoyduğunu açık bir şekilde ifade
etmektedir. Şu halde Allah’tan ve insanlardan utanan bir kimsenin,
nefsinin istediği her hareketi yapması mümkün değildir. Utanma
duygusuna sahip olmayan bir kimsenin ise önünde hiçbir engel
yoktur; dolayısıyla öyle bir kimse her türlü çirkinliği kolayca yapabilir.
“Utanmadıktan sonra dilediğini yap!” sözü, yukarıda belirtildiği
şekilde,
hayâ
duygusundan
yoksun
olan
birinin
her
şeyi
yapabileceğini ifade etmektedir. Bu sözü bir tehdit olarak anlamak da
mümkündür. O takdirde bu söz, “İstediğin fenalığı yap bakalım; bir
gün bunların hesabını tek tek vereceksin” anlamına gelmektedir. Bir
diğer mânası da, “Yapacağın işe iyi bak! Şayet bu iş Allah’tan ve
insanlardan utanılacak bir şey değilse, onu gönül hoşluğu ile yap!
Eğer yaptığın takdirde Allah’tan ve insanlardan utanacaksan, onu
kesinlikle yapma!” demektir. Bu sonuncu manasıyla bu söz insana bir
davranış ölçüsü vermektedir. Yapılacak bir iş, neticede insanın
utanmasına yol açacaksa ondan sakınmalıdır. Utanılacak bir durum
mevcut değilse, onu yapmakta herhangi bir sakınca yoktur.
682-685 numaralı hadislerin bulunduğu “Utanma Duygusu, Değeri
ve Bu Duyguya Sahip Olmaya Teşvik Etmek” bahsinde konu ayrıca
işlenmiştir.
Hadisten Öğrendiklerimiz
- Utanma duygusu iyi ile kötüyü, haram ile helâli birbirinden
ayırmada önemli bir ölçüdür. - Utanmayan bir kimse, her türlü fenalığı çekinmeden yapabilir.
- Sağlıklı bir toplum için utanma duygusuna sahip insanlar
yetiştirme gereği vardır. - Hayâ denilen utanma duygusu, bütün peygamberlerin,
ümmetlerine öğretip tavsiye ettiği ilâhî kaynaklı bir özelliktir.