Kadiriyye

Bağdat'ta teşekkül Kādiriyye, Abdülkādir-i Geylânî'nin Bağdat'taki ders, vaaz ve ribat çevresine nispet edilen; ölümünden sonra oğulları, halifeleri ve eserleri yoluyla genişleyen tasavvuf yoludur. Pîrin Hanbelî fıkhı, vaaz, ahlâk ve tasavvuf terbiyesini birleştiren şahsiyeti tarikatın temel hafızasını kurdu. Bugünkü anlamda bütün kolları olan merkezî teşkilatın onun hayatında eksiksiz biçimde hazır olduğu söylenemez. Geylânî ailesi ve post Abdülkādir-i Geylânî'nin Abdürrezzâk, Abdülvehhâb, Abdülazîz ve başka oğulları Bağdat çevresindeki ilim, vakıf ve irşad mirasını sürdürdü. Aile postu, bağımsız halife zinciri, teberrük icazeti ve bir bölgede sonradan benimsenen Kādirî nispet aynı tür bağ değildir. Site bu ilişkileri tek soy ağacına zorlamaz. Öğreti ve âdâb Tevbe, ihlâs, tevekkül, şükür, sabır, doğruluk, helâl lokma ve insanlara hizmet öne çıkar. Cehrî zikir, evrâd, salavat ve toplu meclisler farklı kollarda çeşitli biçimler aldı. Pîre nispet edilen el-Gunye , Fütûhu'l-gayb ve el-Fethu'r-rabbânî gibi metinlerin telif ve derlenme özellikleri ayrı eser incelemesi gerektirir. Anadolu ve Osmanlı dünyası Eşrefiyye ve Rûmiyye Anadolu'daki güçlü kurumsal kollardır. Hâlisiyye, Müştâkıyye ve Enveriyye gibi çevreler şehir, şiir, musiki, ev sohbeti ve tekke postu bakımından farklı yapılar geliştirdi. Bir kolun Kādirî olması başka tarikatlardan aldığı icazetleri geçersiz kılmaz. Güney ve Güneydoğu Asya Uç, Sind, Pencap, Keşmir, Bengal ve Hindistan şehirlerinde Kādirî şeyhler hankahlar kurdu. Miyân Mîr, Molla Şah, Dârâ Şükûh ve Cihanârâ çevresi tasavvuf, saray, eser ve şehir ilişkilerinin belirgin örneğidir. Nevşâhiyye ile Kādiriyye-i Nakşibendiyye gibi terkibî yapılar kendi çoklu silsileleriyle gösterilir. Yemen, Doğu Afrika ve Hint Okyanusu Hikemiyye, Esediyye/Yemeniyye, Beceliyye, Ehdeliyye, Gaysiyye, Uceyliyye ve başka nispetler Yemen ve Kızıldeniz çevresinde ortaya çıktı. Bunların bir bölümü aile hattı, bir bölümü yerel zâviye ağı veya daha büyük bir kolun alt nispetidir; yalnız ad benzerliğiyle bağımsız tarikat yapılmaz. Kuzey ve Batı Afrika Bekkâiyye-Küntiyye ağı Sahra ticaret, ilim ve irşad yollarını birleştirdi. Muhtâriyye, Muhammediyye ve Mürîdiyye gibi yapılar farklı yüzyıllarda bu geniş Kādirî mirası yeni toplumsal kurumlara dönüştürdü. Tûbâ merkezli Mürîdiyye, Kādirî tesiri taşımakla birlikte kendi tarihî teşkilatına sahiptir. Kol haritasını okuma Kādiriyye'nin dünya ölçeğindeki onlarca adı eşit büyüklükte bağımsız şube değildir. Site; müstakil tarikat, aile postu, bölgesel zâviye çevresi, çoklu icazet ağı ve yalnız kaynakta geçen fakat biyografisi bilinmeyen nispetleri ayrı güven notlarıyla yayımlar. Maddî kültür, terkler ve gül mühürler Kādiriyye, katalogdaki tâclar arasında biçim çeşitliliği en yüksek yollardan biridir. A-35-A-43 grubunda dört, yedi, sekiz ve on iki terkli örnekler; destar, müjgan, taylasan, gül mühür ve bedâhe işlemelerinin farklı birleşimleri görülür. A-35-A-36 ile A-43 Resmiyye, A-37 Eşrefiyye, A-38-A-42 Özbekiyye çevresine bağlanır. Bağdat, Eşrefî ve Rûmî gülü aynı motifin özdeş örnekleri değil, ayrı kuruluş ve sembol katmanlarıdır.