Tarihî durak
Sa‘deddin el-Cebâvî'nin doğumu
Sa‘deddin el-Cebâvî'nin doğumu
TASAVVUF YOLU · YEREL ARAŞTIRMA DOSYASI
Sa‘diyye (Cebâviyye)
Sa‘deddin Muhammed el-Cebâvî'ye nispet edilen; Suriye'den İstanbul ve Balkanlar'a yayılan, kıyamî zikir ve Sa‘dî evrâdıyla tanınan tasavvuf yolu.
- Teşekkül
- XII. yüzyıl
- Köken
- Cebâ, Dımaşk çevresi
- Kol / hat
- 5
- Şahsiyet
- 11
- Mekân
- 8
- Tarih durağı
- 7
Bu sayfa yolun anlaşılır ve kaynaklı giriş dosyasıdır. Tarikat nispeti, fıkhî mezhep veya itikadî hüküm değildir. Geniş silsile, bütün alt kollar ve uzmanlık arşivi kardeş sitemizde tutulur.
Ayrıntılı Sa‘diyye (Cebâviyye) dosyasını Tarikat.org’da aç ↗Yolun tarihî
oluşum dosyası.
Cebâ merkezli teşekkül Sa‘diyye, Sa‘deddin Muhammed el-Cebâvî eş-Şeybânî'ye nispet edilir ve Cebâviyye adıyla da anılır. Pîrin mürşidi Ebû Muhammed Yûnus eş-Şeybânî'ye nispet edilen Şeybâniyye'nin devamı kabul edildiğinden bazı kaynaklarda Şeybâniyye adı kullanılır. Tarih ve menkıbe Erken Sa‘dî kaynakları pîrin 460/1068'de doğup 575/1180'de vefat ettiğini bildirir; başka eserlerde 621/1224 ve daha geç tarihler verilir. Site erken kaydı ana kronoloji olarak kullanır, ihtilafı görünür tutar. Hz. Peygamber tarafından uyarılma, olağanüstü yolculuk ve keramet anlatıları gelenek hafızasıdır. Cebâ ve Haçlı dönemi Sa‘deddin el-Cebâvî Dımaşk'ın Akkâ güzergâhındaki Cebâ'da tekke kurdu. Kaynaklar onun doğrudan savaştığını kesin biçimde kaydetmez; asker temini ve Haçlı saldırılarına karşı mücadeleyi teşvik etmesi sebebiyle “el-imâmü'l-mücâhid” diye anıldığını aktarır. Pîr-i sânî ve teşkilatlanma Tarikat usulünün sonraki biçimini almasında Sa‘deddin Yûsuf eş-Şâvûrî “Sa‘deddin-i Sânî” olarak öne çıkar. Pîr ile yüzyıllar sonra erkânı düzenleyen aile şeyhi aynı kişi değildir. Kollar Şerrâbiyye, Tağlibiyye, Abdüsselâmiyye, Vefâiyye ve Âciziyye başlıca beş koldur. Şerrâbiyye pîrin kardeşi Abdullah Yûnus'a; Tağlibiyye Ebû Tağlib Muhammed'e; Vefâiyye Ebü'l-Vefâ İbrâhim eş-Şâmî'ye; Abdüsselâmiyye Abdüsselâm eş-Şeybânî'ye; Âciziyye Süleyman Âcizî Baba'ya nispet edilir. Kıyamî zikir ve evrâd Âyin oturarak Fâtiha ve topluca okunan Sa‘dî evrâdıyla başlar; kelime-i tevhid ve duadan sonra ayağa kalkılarak kıyam zikrine geçilir. On iki esmâlı sülûk dizisi kaynaklarda “Lâ ilâhe illallah, Allah, Hû, Hak, Hayy, Kayyûm, Kahhâr, Vâhid, Azîz, Vedûd, Vehhâb, Müheymin” şeklinde kaydedilir. Yerel icra farkları pîr dönemine geri taşınmaz. İstanbul ve Balkanlar Vefâiyye ve Abdüsselâmiyye/Selâmiyye çevreleri XVIII. yüzyıl başında İstanbul'a girdi. Âciziyye Prizren, Yakova, Berat, Avlonya, Belgrad, Niş, Gilan ve Üsküp'te yayıldı. Kadem-i Şerif, Mirza Baba ve Hasîrîzâde dergâhları İstanbul ağının önemli merkezleridir. Sa‘dî tâcının müze örnekleri A-47-A-50 arasındaki yedi terkli tâclar Sa‘diyye'ye bağlanır. Keçe veya yün kubbe, düğme, Cüneydî destar ve taylasan düzenindeki farklar, tek bir değişmez kıyafet kalıbı yerine dönem ve çevreye göre çeşitlenen bir maddî kültüre işaret eder.
Zaman içinde
intikal ve dönüşüm.
Tarihî durak
Sa‘deddin el-Cebâvî'nin vefatı
Sa‘deddin el-Cebâvî'nin vefatı
Tarihî durak
Sa‘deddin-i Sânî eş-Şâvûrî'nin vefatı
Sa‘deddin-i Sânî eş-Şâvûrî'nin vefatı
Tarihî durak
Abdüsselâm eş-Şeybânî'nin İstanbul Sa‘dî Âsitânesi'ne tayini
Abdüsselâm eş-Şeybânî'nin İstanbul Sa‘dî Âsitânesi'ne tayini
Tarihî durak
Süleyman Âcizî Baba'nın vefatı ve Prizren merkezinin devamı
Süleyman Âcizî Baba'nın vefatı ve Prizren merkezinin devamı
Tarihî durak
Mirza Baba Sa‘dî Tekkesi'nin kuruluşu
Mirza Baba Sa‘dî Tekkesi'nin kuruluşu
Tarihî durak
Şeyh Yûnus eş-Şeybânî'nin Hasîrîzâde çevresine icazeti
Şeyh Yûnus eş-Şeybânî'nin Hasîrîzâde çevresine icazeti
Tek çizgi değil,
aktarımı görünür bir ağ.
Sa‘deddin el-Cebâvî'nin mürşidi Ebû Muhammed Yûnus eş-Şeybânî üzerinden kurulan yakın nispet ile Sa‘dî ailesinin nesep/post zinciri ayrılır. Pîrden sonraki kol kurucuları aynı tarihî düzlemde değildir; aile devamı, irşad icazeti ve tekke postu ayrı ilişki türleriyle gösterilir.
01TARİHÎ ŞAHSİYET
Şeyh Ali Fakrî Efendi
Sa‘dî şeyhi · Meclis-i Meşâyih üyesi, şair ve müellif
Şahsiyet dosyası ↗02TARİHÎ ŞAHSİYETŞeyh Halil ed-Demenhûrî
Mısırlı Sa‘dî şeyhi · Hasırcı Şeyh Halil
Şahsiyet dosyası ↗031068–1180Sa‘deddin Muhammed el-Cebâvî
Sa‘diyye'nin pîri ve Cebâ irşad merkezinin kurucusu
Şahsiyet dosyası ↗04XII-XIII. yüzyılEbû Muhammed Yûnus b. Yûsuf eş-Şeybânî el-Buhârî
Yûnusiyye’nin pîri ve Sa‘diyye irşad zincirinin erken halkası
Şahsiyet dosyası ↗05TARİHÎ ŞAHSİYETŞeyh Abdullah Yûnus
Buhsa zâviyesini kuran ve Şerrâbiyye kolunun nispet edildiği Sa‘dî şeyhi
Şahsiyet dosyası ↗061578Sa‘deddin Yûsuf eş-Şâvûrî
Sa‘diyye'nin pîr-i sânîsi ve erkân düzenleyicisi
Şahsiyet dosyası ↗07XVI-XVII. yüzyıl kaynak ihtilafıEbû Tağlib Muhammed b. Sâlim eş-Şeybânî
Ammâre Sa‘dî Zâviyesi’nin on dördüncü postnişini ve Tağlibiyye’nin nispet şahsiyeti
Şahsiyet dosyası ↗08XI-XII/XVII-XVIII. yüzyıllarAbdüsselâm eş-Şeybânî es-Sa‘dî
Abdüsselâmiyye kolunun pîri ve İstanbul Sa‘dî Âsitânesi şeyhi
Şahsiyet dosyası ↗091738Süleyman Âcizî Baba
Sa‘diyye'nin Âciziyye kolu pîri ve Prizren âsitânesinin kurucusu
Şahsiyet dosyası ↗10TARİHÎ ŞAHSİYETŞeyh Danyal Âcizî
Âciziyye’yi Yakova’dan Tepedelen, Berat ve Avlonya’ya taşıyan Sa‘dî şeyhi
Şahsiyet dosyası ↗11XVII-XVIII. yüzyıl · ö. 1170/1756Ebü’l-Vefâ İbrâhim b. Yûsuf eş-Şâmî
Sa‘diyye’nin Vefâiyye kolunun pîri, Şam postnişini ve İstanbul-Balkan aktarımının ana halkası
Şahsiyet dosyası ↗Uygulamayı
tarihî bağlamında okuyun.
Ana yolun usul kaydı
Sa‘deddin el-Cebâvî'nin mürşidi Ebû Muhammed Yûnus eş-Şeybânî üzerinden kurulan yakın nispet ile Sa‘dî ailesinin nesep/post zinciri ayrılır. Pîrden sonraki kol kurucuları aynı tarihî düzlemde değildir; aile devamı, irşad icazeti ve tekke postu ayrı ilişki türleriyle gösterilir.
Kurum ve gündelik hayat
Tekke, hankah, zâviye, sohbet ve hizmet çevreleri ilgili mekân kayıtlarıyla birlikte okunur.
Coğrafî intikal
Cebâ, Dımaşk çevresi
5 kaydı
hiyerarşisiyle okuyun.
Ana kol, alt kol, şahıs nispeti ve bölgesel hat birbirinin yerine geçirilmez.
Şerrâbiyye
Dımaşk'ın güneyindeki Buhsa zâviyesi ve yaralı askerlere hazırlanan şurup hafızasıyla anılan erken kol.
Kolun tarih kaydı
Dımaşk'ın güneyindeki Buhsa zâviyesi ve yaralı askerlere hazırlanan şurup hafızasıyla anılan erken kol.
Usul ve ayırt edici kayıt
Dımaşk'ın güneyindeki Buhsa zâviyesi ve yaralı askerlere hazırlanan şurup hafızasıyla anılan erken kol.
Bu kol üzerine 1 ileri okuma
Tağlibiyye
XVI. yüzyıl ortalarında Dımaşk Ammâre zâviyesinin on dördüncü postnişini Ebû Tağlib'e nispet edilen kol.
Kolun tarih kaydı
XVI. yüzyıl ortalarında Dımaşk Ammâre zâviyesinin on dördüncü postnişini Ebû Tağlib'e nispet edilen kol.
Usul ve ayırt edici kayıt
XVI. yüzyıl ortalarında Dımaşk Ammâre zâviyesinin on dördüncü postnişini Ebû Tağlib'e nispet edilen kol.
Bu kol üzerine 1 ileri okuma
Abdüsselâmiyye / Selâmiyye
Abdüsselâm eş-Şeybânî'nin Şam-İstanbul irşad ve aile post hattı.
Kolun tarih kaydı
Abdüsselâm eş-Şeybânî'nin Şam-İstanbul irşad ve aile post hattı.
Usul ve ayırt edici kayıt
Abdüsselâm eş-Şeybânî'nin Şam-İstanbul irşad ve aile post hattı.
Bu kol üzerine 1 ileri okuma
Vefâiyye
Ebü'l-Vefâ İbrâhim eş-Şâmî'ye nispet edilen, İstanbul ve Balkanlara uzanan kol.
Kolun tarih kaydı
Ebü'l-Vefâ İbrâhim eş-Şâmî'ye nispet edilen, İstanbul ve Balkanlara uzanan kol.
Usul ve ayırt edici kayıt
Ebü'l-Vefâ İbrâhim eş-Şâmî'ye nispet edilen, İstanbul ve Balkanlara uzanan kol.
Bu kol üzerine 1 ileri okuma
Âciziyye
Süleyman Âcizî Baba'nın Prizren merkezli Balkan kolu.
Kolun tarih kaydı
Süleyman Âcizî Baba'nın Prizren merkezli Balkan kolu.
Usul ve ayırt edici kayıt
Süleyman Âcizî Baba'nın Prizren merkezli Balkan kolu.
Bu kol üzerine 1 ileri okuma
Yolun şehirlerde
bıraktığı iz.
Cafer Ağa Dergâhı
Cafer Ağa Dergâhı, Meclis-i Meşâyih ve tekke-zâviye defterlerini inceleyen çalışmada görev tevcihi, merkez tekke düzeni veya tekke ailesi kaydı bağlamında anılır. Bu kayıt kurumun coğrafi denetim ağını görünür kılmak amacıyla yayımlanmıştır; açık adres ve bugünkü yapı durumu ayrıca doğrulanacaktır.
Arşiv kaydı; saha durumu araştırılıyor
Etyemez Tekkesi ve Mescidi
Yapı, fetihte bulunduğu kaydedilen Buharalı Ömer oğlu Şeyh Derviş Mirza Bahâ tarafından mescid olarak vakfedilmiştir. 886/1481 tarihli vakfiye kaydı verilir. Hadîkatü’l-Cevâmi‘nin 1987 neşir notu, tekke-mescidin son dönemde Sa‘diyye zâviyesi olarak kullanıldığını ve Kadem-i Şerif Tekkesi diye anıldığını belirtir. Böylece ilk bânilik kaydı ile sonraki tarikat aidiyeti aynı döneme aitmiş gibi gösterilmez.
Tarihî kayıt; güncel durum ayrıca doğrulanır
Sa‘deddin el-Cebâvî Âsitânesi ve Türbesi
Tarihî işlev Sa‘diyye'nin pîr merkezi; irşad, aile postu, türbe ve bölgesel hizmet ağının çekirdeği. Kuruluş, kol aidiyeti, post değişimi, mimari yenileme ve güncel durum ayrı dönemler halinde değerlendirilir. 1910: vefat sonrası meşihat tevcihi 1910 tarihli kayıtta, Şam’a bağlı Cebâ köyündeki Şeyh Sa‘deddin Cebâvî Zâviyesi’nde Rıza Efendi’nin vefatı üzerine meşihatın kardeşi Şeyh İbrâhim Efendi’ye tevcihi ele alınır. Bu, zâviyedeki görev devamına ilişkin idarî kayıttır.
Tarihî Sa‘diyye merkezi; güncel durum yerel doğrulama gerektirir
Buhsa Şerrâbiyye Zâviyesi
Tarihî işlev Abdullah Yûnus'un kurduğu ve Şerrâbiyye'nin teşekkül ettiği zâviye. Kuruluş, kol aidiyeti, post değişimi, mimari yenileme ve güncel durum ayrı dönemler halinde değerlendirilir. Yapıyla ilişkili kişi Şeyh Abdullah Yûnus, Sa‘deddin el-Cebâvî’nin küçük kardeşi; Dımaşk’ın güneyindeki Buhsa zâviyesinin kurucusu ve Şerrâbiyye kolunun pîridir. Kayıt, Şeyh Abdullah Yûnus’in hayat güzergâhındaki bu yapıyla ilişkisini izlemek üzere kişi dosyasına bağlanmıştır.
Tarihî Sa‘diyye merkezi; güncel durum yerel doğrulama gerektirir
Sa‘dî Âsitânesi / Papaszâde Mustafa Çelebi Dergâhı
Tarihî işlev 1714'te Abdüsselâm eş-Şeybânî'ye verilen, İstanbul Abdüsselâmiyye/Selâmiyye post merkezidir. Kuruluş, kol aidiyeti, post değişimi, mimari yenileme ve güncel durum ayrı dönemler halinde değerlendirilir.
Tarihî Sa‘diyye merkezi; güncel durum yerel doğrulama gerektirir
Kadem-i Şerif Sa‘dî Tekkesi
Kuruluş Kadem-i Şerif Tekkesi, Sadrazam Halil Hamîd Paşa’nın Etyemez-Davutpaşa çevresindeki Kapıcıbaşı Konağı’nı satın alıp vakfetmesiyle yaklaşık 1190/1776’da kuruldu. Şam’dan İstanbul’a gelen Sa‘dî şeyhi Muhammed Ziyâd Efendi kurucu postnişin oldu. Âyin günü ve şehir hayatı Başlangıçta perşembe günleri yapılan Sa‘dî mukabelesi, Etyemez Dergâhı’nın âyin günüyle çakışmaması için salıya alındı. Sefîne, devlet ricâlinin de dergâhtaki mukabelelere katıldığını aktarır. Post silsilesi Sefîne’de Muhammed Ziyâd’dan sonra Ahmed Efendi, Muhammed Efendi, Muhyiddin Efendi, Abdüllatif Efendi, Ahmed Âgâh Efendi, İsmâil Bedreddin Efendi ve Hâfız Abdüllatif Salâhaddin Efendi postnişin olarak sıralanır. Bu sıra aile nesebi, vekâlet ve meşihat tevcihinin her zaman aynı çizgide ilerlemediğini gösterir. Hazîre Kurucu Muhammed Ziyâd Efendi 1205/1791’de tekke hazîresine defnedildi. Aynı mekâna ait ziyaretgâh veri kümesindeki 1261 tarihli kayıt, kurucunun vefat tarihiyle uyuşmadığından kişi kronolojisine aktarılmamıştır.
Tarihî Sa‘diyye merkezi; güncel durum yerel doğrulama gerektirir
Mirza Baba Sa‘dî Tekkesi
Tarihî işlev 1784'te Halil Hamid Paşa tarafından yaptırılan İstanbul Sa‘diyye merkezlerinden biri. Kuruluş, kol aidiyeti, post değişimi, mimari yenileme ve güncel durum ayrı dönemler halinde değerlendirilir.
Tarihî Sa‘diyye merkezi; güncel durum yerel doğrulama gerektirir
Hasîrîzâde Sa‘dî Dergâhı
Tarihî işlev Sütlüce'de Sa‘dî postu, Mesnevî dersleri, çoklu icazet ve şehir tasavvuf kültürünün merkezi. Kuruluş, kol aidiyeti, post değişimi, mimari yenileme ve güncel durum ayrı dönemler halinde değerlendirilir.
Tarihî Sa‘diyye merkezi; güncel durum yerel doğrulama gerektirir
Metinler ve
araştırma dosyaları.
Bu yolun kişi, kavram ve tarih kayıtlarını birleştiren editoryal okumalar.
Sa‘deddin el-Cebâvî: Tarihî Biyografi ve Menkıbe Katmanları
Erken kronoloji En erken Sa‘dî eserleri 460/1068 doğum ve 575/1180 vefat tarihlerini verir. 621/1224 başta olmak üzere farklı tarihler sonraki kaynaklarda bulunur ve ihtilaf notuyla korunur. Cebâ'daki faaliyet Pîr Cebâ'da tekke kurdu, kardeşlerini bölgesel zâviyelere yerleştirdi ve Haçlı saldırıları karşısında asker ve
Sa‘dî Âyini: Evrâddan Kıyamî Zikre
Başlangıç Dervişler oturarak halka kurar; şeyhin Fâtiha'sı ve özel bestesiyle topluca Sa‘dî evrâdı okunur. Tevhid ve kıyam Kelime-i tevhid, dua ve Fâtiha'dan sonra ayağa kalkılarak kıyam zikrine geçilir. Nefes, beden hareketi, zâkirlerin usulü ve topluluk düzeni tek bir ritmik bütün oluşturur. Kalbî zikir ve nazar Bazı
Sa‘diyye'nin On İki Esmâlı Sülûk Dizisi
Esmâ dizisi Sefîne kaydında sülûk şu on iki isimle açıklanır: Lâ ilâhe illallah, Allah, Hû, Hak, Hayy, Kayyûm, Kahhâr, Vâhid, Azîz, Vedûd, Vehhâb ve Müheymin. Liste değil eğitim Esmâ yalnız ardışık kelimeler değildir; şeyhin gözetiminde zikir, ahlâk, hizmet ve hâl denetimiyle yürüyen eğitimin aşamalarıdır. Kaynak farkl
Sa‘diyye'nin Beş Kolu
Şerrâbiyye ve Tağlibiyye Şerrâbiyye pîrin kardeşi Abdullah Yûnus'un Buhsa zâviyesine; Tağlibiyye Dımaşk Ammâre zâviyesinin on dördüncü postnişini Ebû Tağlib'e nispet edilir. Abdüsselâmiyye ve Vefâiyye Bu iki kol XVIII. yüzyılda Şam-İstanbul aktarımının ana kanalları oldu. Selâmiyye adı Abdüsselâmiyye'nin kısa varyantı
Şam'dan İstanbul'a Sa‘diyye
İlk yerleşme XVIII. yüzyıl başında Abdüsselâm eş-Şeybânî'nin Koska'daki dergâha tayini İstanbul Sa‘diyye'sinin kurumsal dönüm noktasıdır. Kadem-i Şerif Muhammed Ziyâeddin Vefâî, I. Abdülhamid'in davetiyle kadem-i şerif emanetini İstanbul'a getirdi ve Halil Hamid Paşa'nın Davutpaşa'da yaptırdığı tekkede kaldı. Şehir ağı
Âciziyye'nin Balkan Tekke Ağı
Prizren âsitânesi Süleyman Âcizî Baba'nın Bistriça kıyısındaki tekkesi Balkan Âciziyyesinin pîr merkezi oldu. Yakova ve Arnavutluk Şeyh Danyal ve Zeynelâbidîn çevreleri Yakova'da iki merkez oluşturdu; Tepedelen, Berat ve Avlonya'ya halifeler gönderildi. Kuzey ve doğu yayılımı Belgrad, Niş, Vranye, Leskofça, Gilan ve Üs
Alt kayıtların kaynakları
Bu künyeler seçilmiş şahsiyetlere bağlı anlatı ve ilişki kayıtlarından gelir; ana biyografinin bütününe ait dipnot olarak sunulmaz. Bir kaynak başlığının bulunması, bu sayfadaki her iddiayı doğruladığı anlamına gelmez.
6 farklı kaynak başlığını aç
Brill, The Journeys of a Taymiyyan Sufi; JBAS 10 (2014); Sa‘diyye kaynakları
Ebû Muhammed Yûnus b. Yûsuf eş-Şeybânî el-Buhârî
Anlatı kaydı · Kaynak sayfaları: 1Hür Mahmut Yücer, “Sa‘diyye”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXXV, s. 410-413; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Tağlibiyye” yönlendirme maddesi
Ebû Tağlib Muhammed b. Sâlim eş-Şeybânî
Anlatı kaydı · Kaynak sayfaları: 411N. Azamat, ‘Abdüsselâmiyye’, TDV İA; Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, I, 338-342; Zâkir Şükrü, Mecmûa-i Tekâyâ, 48-49; Sicill-i Osmânî, III, 337
Sa‘deddin Yûsuf eş-Şâvûrî · Abdüsselâm eş-Şeybânî es-Sa‘dî
Anlatı kaydı · İlişki kaydıSefîne-i Evliyâ - Cilt 1
Şeyh Halil ed-Demenhûrî · Ebü’l-Vefâ İbrâhim b. Yûsuf eş-Şâmî
Anlatı kaydı · İlişki kaydı · Kaynak sayfaları: 345Sefîne-i Evliyâ - Cilt 2
Şeyh Ali Fakrî Efendi
Anlatı kaydı · Kaynak sayfaları: 105TDV İslâm Ansiklopedisi: Sa‘diyye, Sa‘deddin el-Cebâvî ve Hasîrîzâde Elif Efendi maddeleri; Reşat Öngören, Tasavvuf; Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ I
Sa‘deddin Muhammed el-Cebâvî · Ebû Muhammed Yûnus b. Yûsuf eş-Şeybânî el-Buhârî · Şeyh Abdullah Yûnus · Süleyman Âcizî Baba · Şeyh Danyal Âcizî · Ebü’l-Vefâ İbrâhim b. Yûsuf eş-Şâmî
İlişki kaydıBu dosya
neye dayanıyor?
TDV İslâm Ansiklopedisi: Sa‘diyye, Sa‘deddin el-Cebâvî ve Hasîrîzâde Elif Efendi maddeleri; Reşat Öngören, Tasavvuf; Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ I
Meclis-i Meşâyih
Hadîkatü’l-Cevâmi‘ (Camilerimiz Ansiklopedisi, I. cilt)
TDV İslâm Ansiklopedisi: Sa‘diyye, Sa‘deddin el-Cebâvî ve Hasîrîzâde Elif Efendi maddeleri; Reşat Öngören, Tasavvuf; Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ I; Meclis-i Meşâyih Defterleri