Dört ayrı iman sistemi
İmanın esasları bu fıkhî sınıflandırmanın konusu değildir.
FIKIH · USÛL · YAŞAYAN İLİM GELENEĞİAynı kaynağa
فقهAynı kaynağa
yönelen dört
büyük yol.
Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezhepleri dört ayrı din değildir. Kur’an ve Sünnetten hüküm çıkarma, aktarma ve yaşama konusunda asırlar içinde olgunlaşmış dört köklü Sünnî fıkıh geleneğidir.
Mezhep dinin yerine
geçmez.
“Mezhep” kelimesi yol ve gidilecek yer anlamlarına uzanır. Fıkıh dilinde; ehil âlimlerin delilleri anlama, hüküm çıkarma ve yeni meseleleri çözme konusunda geliştirdiği tutarlı yöntem ile bu yöntem çevresinde biriken ilmî mirastır.
Bir mezhep yalnız kurucu imamın fetva defteri değildir. Öğrenciler, râviler, müctehidler, kadılar, müftüler, muhtasarlar, şerhler ve yüzyıllar boyunca yapılan tercih çalışmaları birlikte bir mezhep meydana getirir.
Dört imamın değişmez listesi
Mezhepler kurucularından sonra da ictihad, aktarım ve tercih içinde gelişmiştir.
Kolaydan zora sıralama
Bir meseledeki sonuç, bütün bir hukuk yönteminin sertlik derecesini göstermez.
Delil aynı;
okuma usûlü ayrıntılanır.
Dört mezhep de Kur’an ve Sünneti aslî zemin kabul eder. Fark, birinin nakli diğerinin aklı seçmesi değil; delilin kabulü, delâleti, hiyerarşisi ve yeni olaya taşınmasındaki ölçülerdir.
KUR’AN
Hükmün metni, ilkesi ve maksadı
SÜNNET
Resûlullah’ın sözü, fiili ve onayı
İCMÂ
Ehil müctehidlerin gerçekleşmiş ortak kabulü
KIYAS
Ortak illet üzerinden hüküm kurma
İCTİHADDelili anla.
İlleti bul.
Hükmü kur.
İlleti bul.
Hükmü kur.
Dört kutu değil,
dört ilmî silsile.
Kurucu imamlar birbirine yakın yüzyıllarda yaşadı; mezhepler ise onların ardından talebe, metin, fetva, kazâ ve eğitim ağları içinde kurumsallaşıp olgunlaştı.
01 · 80–150 / 699–767Kûfe
Hanefî
Kûfe’nin fıkıh birikimini talebe halkaları, mesele çözümü ve güçlü bir metin geleneği içinde kurumsallaştıran hukuk yolu.
Ebû HanîfeMezhep dosyasını aç ↗
الحنفية02 · 93–179 / 712–795 · meşhur rivayetMedineMâlikî
Medine’nin yaşayan ilmî mirasını hadis, amel ve maslahat düşüncesiyle bir hukuk geleneğine dönüştüren yol.
Mâlik b. EnesMezhep dosyasını aç ↗
المالكية03 · 150–204 / 767–820Mekke · Bağdat · MısırŞâfiî
Hicaz ve Irak fıkıh birikimini buluşturup deliller arasındaki ilişkiyi sistemli bir usûl diliyle açıklayan yol.
Muhammed b. İdrîs eş-ŞâfiîMezhep dosyasını aç ↗
الشافعية04 · 164–241 / 780–855BağdatHanbelî
Rivayet mirasını merkezde tutarken sahâbe fetvaları, kıyas ve sonraki usûl çalışmalarıyla gelişen Bağdat kökenli hukuk yolu.
Ahmed b. HanbelMezhep dosyasını aç ↗
الحنابلةYöntemler birer
etiket değil.
İstihsan, maslahat veya amel-i ehl-i Medîne gibi kavramlar yalnız tek mezhebin sahip olduğu düğmeler değildir. Her gelenek onları farklı kapsam, sıra ve şartlarla işler.
Hanefî
- Kitap ve SünnetKur’an ve sahih sünnet temel kaynaklardır. Ayrılık, hadisi önemsememekten değil rivayetin kabulü, birbiriyle uzlaştırılması ve hükme delâleti hakkındaki ölçülerden doğar.
- İcmâ ve sahâbe birikimiSahâbe görüşleri ve ümmetin ilmî ittifakı hüküm kurmada güçlü bir yere sahiptir.
- KıyasHükmü açıkça bildirilmeyen yeni meseleyi, ortak illet sebebiyle hükmü bilinen bir meseleye bağlar.
- İstihsanDaha güçlü nas veya delil, icmâ, zaruret, örf yahut gizli kıyas sebebiyle genel kıyasın görünür sonucundan ayrılmayı sağlayan disiplinli tercih yöntemidir; keyfî beğeni değildir.
- ÖrfNaslara aykırı olmayan yerleşik uygulama, özellikle muâmelât alanında hükmün anlaşılması ve uygulanmasında dikkate alınır.
Mâlikî
- Kitap ve SünnetKur’an ve sünnet temel kaynaklardır; el-Muvatta rivayetle fıkhın aynı eser içinde nasıl buluştuğunu gösterir.
- Amel-i ehl-i MedîneÖzellikle vahiy döneminden topluca ve kesintisiz aktarıldığı düşünülen Medine uygulaması güçlü bir delildir. Medine’deki her âdet otomatik olarak delil sayılmaz.
- Kıyas ve istihsanYeni meseleler ortak illet üzerinden değerlendirilir; daha güçlü bir gerekçe genel kıyastan farklı bir sonuca götürebilir.
- Maslahat-ı mürseleNasların amaçlarına aykırı olmayan, toplum yararını koruyan çözümler belirli şartlarla dikkate alınır.
- Sedd-i zerâi‘Aslen mubah olan bir yol, kuvvetle muhtemel bir zarara veya harama götürüyorsa önleyici biçimde sınırlandırılabilir.
Şâfiî
- Kitap ve SünnetKur’an ile sahih sünnetin delil oluşu ve birbirini açıklaması merkezdedir; sünnetin hukukî değeri sistemli biçimde savunulur.
- İcmâÜmmetin ilmî ittifakı delildir; icmâ iddiasının kapsamı ve gerçekten gerçekleşip gerçekleşmediği titizlikle ele alınır.
- KıyasNas bulunmayan meselede, nasla belirlenmiş hükmün illetini yeni olaya taşıyan kontrollü ictihad yöntemidir.
- İstishâbAksini gösteren delil ortaya çıkıncaya kadar mevcut veya aslî durumun devamını kabul eder.
- İstihsan eleştirisiŞâfiî’nin itirazı delilsiz ve keyfî tercihe yöneliktir; bütün maslahat düşüncesini veya hukukî muhakemeyi reddettiği anlamına gelmez.
Hanbelî
- Kitap ve SünnetAçık nas ve sahih rivayet hükümde önceliklidir; rivayetler arasındaki ilişki mezhep içinde ayrıntılı biçimde değerlendirilir.
- Sahâbe fetvalarıSahâbenin ihtilâf edilmeyen görüşü güçlü delildir; farklı sahâbe görüşlerinde naslara en yakın olan tercih edilmeye çalışılır.
- İcmâKesin olarak bilinen ilmî ittifak delildir; erken dönemde kapsamı ispatlanamayan geniş icmâ iddialarına ihtiyatla yaklaşılır.
- KıyasNas ve sahâbe aktarımıyla çözülemeyen yeni meselelerde kıyas kullanılır. ‘Hanbelîlik kıyası bütünüyle reddeder’ sözü doğru değildir.
- Mürsel ve teknik anlamda zayıf haberSonraki Hanbelî usûl anlatılarında sahâbe fetvalarından sonra anılan bu rivayetler uydurma veya metrûk haber demek değildir; erken dönem kabul ve derecelendirme dili içinde değerlendirilir.
Dört yolu yalnız
tanımayın; çalışın.
Her mezhep dosyası artık ilmihal bablarına, mesele karşılaştırmalarına, âlimler dizinine ve mevcut nadir eserlere bağlanan müstakil bir araştırma merkezidir.
01 · Kûfe
Hanefî
16 ilmihal babı · mezhep notları · karşılaştırmalı fetvalar · âlim silsilesi · kaynak ve nüsha rafı
Müstakil merkeze geç ↗02 · MedineMâlikî
16 ilmihal babı · mezhep notları · karşılaştırmalı fetvalar · âlim silsilesi · kaynak ve nüsha rafı
Müstakil merkeze geç ↗03 · Mekke · Bağdat · MısırŞâfiî
16 ilmihal babı · mezhep notları · karşılaştırmalı fetvalar · âlim silsilesi · kaynak ve nüsha rafı
Müstakil merkeze geç ↗04 · BağdatHanbelî
16 ilmihal babı · mezhep notları · karşılaştırmalı fetvalar · âlim silsilesi · kaynak ve nüsha rafı
Müstakil merkeze geç ↗Mezhep tarihi,
nüshada görünür.
Bir müellifin mezhep aidiyeti ile eserinin türünü birbirine karıştırmadan; yalnız Keşkül’de gerçekten bulunan kayıtları bağlıyoruz.
HANEFÎ İLMİHAL HAFIZASI
Mızraklı İlmihal
Osmanlıca tarihî nüsha ve güncel ilmihal bağlantısı.
Eseri aç ↗HANEFÎ FIKIH KÜLLİYATINi‘met-i İslâm
Mehmed Zihni Efendi’nin geniş Türkçe başvuru eseri.
Eseri aç ↗ŞÂFİÎ ÂLİMLERİN TEFSİRİTefsîrü’l-Celâleyn
Mahallî ve Süyûtî’nin tefsir mirası; fürû eseri olarak etiketlenmez.
Nüshayı aç ↗HANBELÎ ÂLİMİN İRŞAD ESERİFütûhu’l-Gayb
Abdülkādir Geylânî’nin irşad metni; fıkıh kitabı olmadığı açıkça korunur.
Eseri aç ↗İhtilâfın ardında
ilim var.
Aynı kaynağa bağlı fakihler bazen farklı hükme ulaşır. Sebep çoğu zaman delilsizlik değil; delilleri anlama ve bir araya getirme ölçülerindeki farktır.
Rivayetin ulaşması
Bir hadis bir imama ulaşmış, diğerine ulaşmamış; yahut farklı tarik ve lafızlarla ulaşmış olabilir.
Sıhhat ölçüsü
Râvi, sened, yaygın amel ve karşı delil hakkındaki kabul şartları farklı değerlendirmeye götürebilir.
Dil ve delâlet
Bir emrin farziyet mi tavsiye mi bildirdiği; genel lafzın nasıl sınırlandığı farklı anlaşılabilir.
Delilleri uzlaştırma
İki sahih rivayetten hangisinin önce, özel veya bağlayıcı olduğu konusunda farklı yöntemler işletilebilir.
Sahâbe ve amel
Sahâbe fetvaları, Medine uygulaması veya yaygın teamülün delil değeri farklı tartılabilir.
Yeni şartlar
Coğrafya, örf ve yeni hukukî olaylar aynı temel ilkelerin başka ayrıntılarla uygulanmasını gerektirebilir.
Önce ortak olan,
sonra ayrıntı.
Bu üç örnek bir fetva motoru değildir. İhtilâfın nasıl doğduğunu görünür kılan, resmî kaynaklarla sınanmış ilk okuma dosyalarıdır.
Abdestte başlıca farz farkları
Keşkül kaynak fişini aç ↗ORTAK ZEMİN
Dört mezhep Mâide 5/6’da geçen yüzü ve kolları yıkama, başı mesh etme ve ayakları yıkama fiillerinde birleşir.
Âyette açıkça sayılan dört fiili farz kabul eder.
Niyet ile organları âyetteki sıraya göre yıkamayı da farz sayar.
Niyet, peş peşe yıkama, organları ovma ve başın tamamını mesh etmeyi de farzlar arasında görür.
Ağız ve burnu yüz yıkamaya dahil eder; başın tamamını mesh etmeyi ve tertibi, bir görüşte de organları ara vermeden yıkamayı farz kabul eder.
Vitir namazı
Keşkül kaynak fişini aç ↗ORTAK ZEMİN
Vitir namazının Hz. Peygamber’in sünnetiyle sabit olduğu konusunda mezhepler birleşir.
Vitri vâcip kabul eder ve uygulama ayrıntılarını bu çerçevede kurar.
Vitri sünnet kabul eder.
Vitri sünnet kabul eder.
Vitri sünnet kabul eder.
İkindi vaktinin başlangıcı
Keşkül kaynak fişini aç ↗ORTAK ZEMİN
İkindi, öğle vaktinin sona ermesiyle başlar; ayrılık, öğle vaktinin hangi gölge ölçüsünde bittiği hakkındadır.
Fey-i zevâl dışında gölge cismin iki katına ulaştığında ikindi vaktinin başladığı görüşündedir.
Ebû Yûsuf ve Muhammed, gölge cismin bir katına ulaştığında başlayan vakti benimser.
Gölgenin bir katına ulaştığı asr-ı evvel vaktini esas alır.
Din İşleri Yüksek Kurulunun yayımlanmış açıklamasına göre ikindi vaktini asr-ı evvel içtihadına göre düzenler.
Görüş ayrılığı,
gönül ayrılığı değildir.
İlmî ihtilâf; delil, ehliyet ve yöntem ister. Mezhep adına küçümseme, tekfir veya kavga üretmek bu geleneğin ilim ahlâkıyla bağdaşmaz.
Önce ittifak
Bir meselede dört geleneğin ortak dayanağı ve ortak hükmü önce gösterilir.
Sonra ihtilâf
Farklı sonuçlar puanlanmaz; mu‘temed görüş, delil ve yöntem gerekçesiyle birlikte verilir.
Mezhep içini saklama
Kurucu imama nisbet edilen rivayet, sonraki vecih ve mu‘temed hüküm birbirine karıştırılmaz.
Fetva yerine yön bulma
Karşılaştırma öğretim içindir. Sağlık, aile ve finans gibi yüksek riskli meselelerde ehil müftü veya kuruma gidilir.
SIK AKTARILAN SÖZ HAKKINDA“Ümmetimin ihtilâfı rahmettir” sözü meşhur olmakla birlikte sabit bir hadis isnadına sahip değildir. İhtilâfın âdâbını anlatmak için kaynağı belirsiz bir sözü Resûlullah’a nisbet etmeyiz.
Keşkül ihtilâf kaynak fişi ↗
Terimi bilmeden
hükmü kıyaslamayın.
İctihad
Ehil fakihin, bir meselenin hükmünü ayrıntılı delillerden çıkarabilmek için bütün ilmî gücünü kullanması.
Fıkıh
İbadet ve insan ilişkilerine dair amelî hükümleri delilleri ve yöntemiyle bilme çabası.
Usûl
Hangi delilin nasıl anlaşılacağını ve hükme hangi yollarla gidileceğini inceleyen yöntem bilgisi.
Taklid
İctihad yeterliliği bulunmayan kişinin, delilini bizzat tahkik etmeden ehil bir fakihin veya güvenilir mezhep birikiminin hükmüyle amel etmesi.
Mu‘temed
Bir mezhep içindeki rivayet ve görüşlerden fetva veya uygulamada esas alınmak üzere tercih edilmiş olanı.
İhtilâf
Fakihlerin aynı meselede delil ve yorum farkı sebebiyle farklı sonuca ulaşması; kavga veya dinin bölünmesi değildir.
İlk sorular,
sakin cevaplar.
01Bir mezhebe bağlanmak şart mı?+
İctihad yeterliliği bulunmayan kişinin güvenilir bir ilmî yolu tutarlı biçimde öğrenmesi, ibadet ve gündelik hayatında karışıklığı azaltır. Mezhep dinin yeni bir şartı değildir; fakat asırlık birikimi yok sayıp her meselede kendi başına delil seçmek de sağlam bir yol değildir.
02Dört mezhepten yalnız biri mi doğru?+
Şartlarını taşıyan ictihadlar meşru ilmî görüşlerdir; Allah katında isabetin bir mi çok mu olduğu usûl âlimlerince ayrıca tartışılmıştır. Her görüş delili ve yöntemiyle değerlendirilir; müctehid doğruya ulaşmak için bütün gücünü kullanır. Dört mezhep birbirini ayrı din saymaz.
03Başka mezhepten imamın arkasında namaz kılınır mı?+
Din İşleri Yüksek Kurulu, farklı mezhepten imamın arkasında namazın sahih olduğunu ve cemaatin imamın abdestini denetlemesinin gerekmediğini belirtir. Birlikte ibadet, fürû ayrılıklarını aşan ortak zemindir.
04Zor durumda başka mezhebin görüşüyle amel edilir mi?+
Mazeret ve gerçek güçlük halinde ehil bir âlimin rehberliğiyle başka bir mezhebin görüşünden yararlanılabilir. Bağlamından koparılmış en kolay hükümleri rastgele toplamak ise ilmî tutarlılık değildir.
05Fıkhî mezhep ile itikadî mezhep aynı şey mi?+
Hayır. Bu bölümdeki Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî adları ibadet ve muâmelât hükümlerini anlama gelenekleridir. Mâtürîdîlik ve Eş‘arîlik gibi kelâm ekolleriyle tarihî ilişkileri vardır; fakat birebir ve zorunlu eşleşme kurulamaz.
Her yolun
kendi kaydı.
İçerik, yerel TDV İslâm Ansiklopedisi arşivindeki tam maddeler ile kurumların güncel elektronik kayıtları karşılaştırılarak Keşkül için yeniden yazıldı.
GENEL ÇERÇEVE
Mezhep
Fıkhî ve itikadî mezhep ayrımı, oluşum ve tarihî kurumsallaşma.
Keşkül kaynak fişi ↗KûfeHanefî mezhebi
Kuruluş, usûl, yayılış ve literatür.
Keşkül kaynak fişi ↗MedineMâlikî mezhebi
Kuruluş, usûl, yayılış ve literatür.
Keşkül kaynak fişi ↗Mekke · Bağdat · MısırŞâfiî mezhebi
Kuruluş, usûl, yayılış ve literatür.
Keşkül kaynak fişi ↗BağdatHanbelî mezhebi
Kuruluş, usûl, yayılış ve literatür.
Keşkül kaynak fişi ↗Mezhep ayrımı geçen güncel meseleler
Mezhep farklılığının cevabın sonucunu değiştirdiği kayıtları, ana mezhep dosyalarıyla birlikte okuyun.